Even de discussie uitzitten, en gáán

Medisch-ethische discussies over ivf en andere technieken komen uiteindelijk altijd neer op hetzelfde liedje. Maar twee keer ging het anders.

Medisch Redacteur

Rituele dansen, met bijna steeds dezelfde afloop. Daarop lijken de medisch-ethische discussies over nieuwe voortplantingstechnieken die de afgelopen dertig jaar zijn gevoerd. De nieuwe techniek wordt eigenlijk steeds ingevoerd, onder bepaalde voorwaarden. Dat schreven medisch ethici Wybo Dondorp en Guido de Wert van de Universiteit Maastricht in een essay dat afgelopen donderdag verscheen. Het is geschreven op verzoek van ZonMW, de grootste overheidssubsidiënt van medisch-wetenschappelijk onderzoek. Op.zonmw.nl is het essay te lezen.

Niet alleen de reageerbuisbevruchting (ivf), ook de hulptechnieken daarbij, waarbij bijvoorbeeld een bevruchtende spermacel direct in de eicel wordt geïnjecteerd (ICSI) zijn via die ‘rituele dans’ ingevoerd. Er zijn steeds bezwaren uit religieuze en feministische hoek, en van mensen die de beschermwaardigheid van het embryo voorop stellen. Maar uiteindelijk kunnen mensen die het willen de techniek benutten. De discussie over het toestaan lijkt symbolisch.

„Let op, dat geldt niet voor het héle ethische debat”, zegt De Wert. „Je kunt weliswaar van tevoren uittekenen hoe de principiële discussie over de aanvaardbaarheid verloopt; de ethische discussie spitst zich daarna terecht toe op de zorgvuldigheid en veiligheid en daar zijn ethici in detail bij betrokken.” Ze stellen vragen, presenteren argumenten en vergelijken wat elders wordt toegestaan of is verboden.

Eenmaal, misschien tweemaal, schrijven Dondorp en De Wert, werd de rituele dans verstoord. Het duidelijkst was de toenmalige volksgezondheidminister Els Borst die het vooraf kiezen van het geslacht van het kind bij wet verbood. En in 2007 blokkeerde de ChristenUnie, toen net lid geworden van een kabinet met CDA en PvdA, de mogelijkheid om embryo’s uitsluitend voor wetenschappelijk onderzoek ‘e doen ontstaan. In de Embryowet uit 2002 stond dat dat uiterlijk vijf jaar later zou mogen. De ChristenUnie hield dat tegen.

Over de handhaving van dat verbod op het doen ontstaan van embryo’s voor wetenschappelijk onderzoek oordeelt De Wert scherp: „We accepteren daardoor nu dat nieuwe technieken bij mensen worden toegepast zonder deugdelijk voorafgaand, preklinisch onderzoek naar de veiligheid ervan. Embryo’s worden in ons land beter beschermd dan toekomstige kinderen die via nieuwe, potentieel riskante vruchtbaarheidstechnieken worden verwekt. Dat is problematisch. Nieuwe geneesmiddelen mogen toch ook pas op de markt worden gebracht na uitvoerig veiligheidsonderzoek?”

Sinds 2007 hebben kleine christelijke partijen meegeregeerd of ‘gedoogd’, en bedongen dat er geen medisch-ethische vernieuwingen worden toegestaan. De Wert: „Ze wekken de indruk dat de ontwikkeling van nieuwe voortplantingstechnologie ‘op slot’ kan. Bovendien lijken ze niet te beseffen dat deze technologie soms ernstig lijden kan helpen voorkomen.”

Artsen en onderzoekers van het AMC in Amsterdam doorbraken in juli 2009 de blokkade door vrouwen met een uitgestelde kinderwens hun eicellen te laten invriezen. De Tweede Kamer reageerde onthutst, maar wettelijke beperkingen waren er niet.

En er komt nog meer aan. Zoals het rijpen van geslachtscellen in het lab. En binnenkort is het mogelijk om van ivf-embryo’s het hele genoom te bepalen. Dan zal blijken dat alle embryo’s grote of kleine afwijkingen hebben. De Wert: „Deze genoombrede embryoscreening levert zoveel informatie dat het lastiger wordt beslissingen te nemen. Welk embryo plaats je terug? Waar een kind uit groeit met een wat lager IQ ? Of kies je voor een mens die al op zijn vijftigste bewegingsproblemen krijgt? We hebben nog geen antwoorden, maar werpen de vragen op.”