Angst voor racisme en hooligans was ongegrond

Voor het EK in Oekraïne en Polen werd gewaarschuwd voor vandalisme, betogingen en racisme. Van de vele doemscenario’s zijn er weinig of geen uitgekomen.

Racisme, discriminatie, neonazistisch geweld, voetbalvandalisme, politieke demonstraties in de Poolse en vooral Oekraïense steden. Van alle doemscenario’s die in de aanloop naar het Europees kampioenschap voetbal waren geschetst, kwamen er uiteindelijk maar bar weinig uit.

Wat betreft de voetbal gerelateerde gewelddadigheden bleven de incidenten in Polen en Oekraïne beperkt tot een confrontatie tussen Poolse en Russische supporters in Warschau.

De waarschuwingen voor racisme, vooral geuit in de Britse media, hielden met name veel Engelse supporters thuis. Maar in en rond de acht stadions was niets terug te zien van de schokkende beelden die het BBC-programma Panorama kort voor het toernooi had uitgezonden. „Ik weet niet waarom de BBC dit programma heeft gemaakt”, zegt Artem Frankov, hoofdredacteur van het Oekraïense tijdschrift Football. „Alle nuance was eruit gehaald. Ik heb tijdens het EK in Oekraïne alleen maar blije fans gezien uit Engeland, Nederland, Duitsland, Zweden, Portugal. Er is geen onvertogen woord gevallen.”

Die constatering lijkt juist. Zeker in Charkov, waar het Nederlands elftal zijn drie wedstrijden afwerkte, ontstonden warme banden tussen de lokale bevolking en de supporters, die gezamenlijk zorgden voor een zeven dagen durend voetbalfeest. „We zien ze met lede ogen weer vertrekken”, zei voetbalsupporter Stas Gorbatsjov kort na de uitschakeling van Nederland. Charkov is inmiddels teruggekeerd in de oude staat: een grote stad met grote pleinen, een prachtig stadion, een charmant nieuw vliegveldje, maar ook met een kolossale hoeveelheid achterstallig onderhoud en veel verborgen armoede onder de anderhalf miljoen inwoners.

Ook in Polen is de ergernis groot over de geschetste omvang van racisme. Verslaggever Robert Blonski van de kwaliteitskrant Gazeta Wyborcza spreekt van een „kleine kern raddraaiers.” Volgens hem waren de hooligans die verantwoordelijk waren voor de gevechten met Russische supporters allesbehalve exemplarisch voor Poolse voetbalfans. Jan Tomaszewski, voormalige doelman van het Poolse elftal en parlementariër, sprak van bandieten en terroristen.

In Polen was het enthousiasme groot over het EK, vooral op dagen dat het nationale elftal speelde. Maar ook na de uitschakeling van Polen verdween de positieve sfeer niet uit de speelsteden. Supporters uit andere landen werden warm verwelkomd en de grootste fanzone in Warschau (100.000 toeschouwers) was bij elke wedstrijd goed tot zeer goed gevuld.

Wat het toernooi Oekraïne en Polen en hun bevolking heeft gebracht – het grootste sportevenement op het grondgebied van de voormalige Sovjet-Unie sinds het uiteenvallen van dat rijk – zal de toekomst moeten uitwijzen. Feit is dat de landen door het EK beschikken over moderne vliegvelden, prachtige stadions, vooral in Polen nieuwe snelwegen, bruggen en spoorwegen. Maar wie in Charkov of Kiev ook maar tweehonderd meter buiten de gebaande paden trad zag een economie die kampt met een snel afbrokkelende infrastructuur rond verouderde scholen, ziekenhuizen en woonwijken.

Wat de economische ontwikkeling betreft staat Polen er beter voor dan in Oekraïne. Maar Polen profiteert als lid van de Europese Unie van financiële steun en de open markt. Op dit moment is het van alle EU-landen de sterkst groeiende economie. En dat is te zien in de grote steden, die qua voorzieningen niet onderdoen voor westerse steden.

Politici van de Oekraïense en Poolse oppositie wezen de afgelopen maanden op de miljarden die de overheid uitgaf om het voetbaltoernooi en de komst van tienduizenden buitenlandse supporters mogelijk te maken. „Wij betalen hiervoor zoals je in het drukke openbaar vervoer stapt, en eruit komt zonder portemonnee”, schreef de oud-minister van Sport in Oekraïne, Ostap Semerak, twee weken geleden in de Kyiv Post. „Alleen waren het tijdens Euro 2012 niet zakkenrollers die er met ons geld vandoor gingen, maar onze hoogste staatslieden.” Tomaszewski voert in Polen al jaren strijd tegen corruptie. Maar tot op heden met weinig succes. Hij wees nog maar eens op de geldverspilling bij de bouw van stadions. Maar tot op heden wordt zijn stem en die van zijn medestanders niet gehoord.

Mede door veel grote EK-projecten niet aan te besteden liepen de kosten voor Oekraïne volgens schattingen op tot 10 miljard dollar, waarvan volgens Semerak zo’n dertig procent verdween als gevolg van corruptie.

Voetbaljournalist Frankov erkent direct dat overheidsdienaren tientallen miljoenen verdienden aan het EK, een Oekraïner weet niet beter. Toch ziet Frankov voor de bevolking ook positieve gevolgen. „We hebben hier de afgelopen 21 jaar nooit blauwgele vlaggen gezien in de steden, in auto’s, aan de gevels. Dit toernooi, de Oekraïense ploeg, heeft de mensen in Oekraïne ook bij elkaar gebracht. Buiten het voetbal is er niet veel dat de mensen bindt. Voetbal heeft dat voor elkaar gekregen.’’

Die verbondenheid voelden ook de Polen. Zij kwamen vooral tijdens de beslissende wedstrijd tegen Tsjechië massaal voor hun patriottisme uit. De steden waren die avond overspoeld met mensen. Maar ook met hoop en verwachtingen. Na de uitschakeling verdween dat gevoel, maar het Poolse voetbalhart bleef slaan.

In tegenstelling tot Oekraïne waren de stadions in Polen altijd uitverkocht. Maar in Oekraïne waren de kaartjes voor de gewone bevolking te duur, terwijl ook veel landen – Engeland, Frankrijk, Italië, Portugal – maar weinig fans hadden. Dat had mede te maken met de krankzinnige hotelprijzen in Oekraïne. In Donetsk kon je afgelopen woensdag alleen nog een hotel krijgen voor minimaal 650 euro. Zelfs de finale in Kiev was gisteravond niet helemaal uitverkocht.

Cijfers over de economische spin off van het EK zijn nog niet bekend. Maar dat de Polen en Oekraïners goede zaken hebben gedaan was overal waarneembaar. Hotels waren volgeboekt, terrassen stroomden over en restaurants puilden uit.

De vraag blijft of al die prachtige stadions na het EK rendabel geëxploiteerd kunnen worden. Daar heeft de bevolking van de gastlanden een hard hoofd in. Maar dat vooruitzicht spoelt het gevoel van algehele trots niet weg.