Nieuwe verhoudingen

Welke taferelen zouden zich dit weekeinde hebben afgespeeld als de zoveelste crisistop van de eurozone echt was mislukt? Er is niet veel fantasie voor nodig om apocalyptische scenario’s te voorspellen. Over burgers die zoveel mogelijk contant geld pinnen en jerrycans benzine vullen. Of andere hamsterachtig handelen.

Het Duitse weekblad Der Spiegel, toch geen onversneden eurofiel tijdschrift, gaf afgelopen maandag de nodige argumenten die zulke paniekacties zouden rechtvaardigen. Onder de kop ‘blik in de afgrond’ schetste het de „catastrofale gevolgen van een eurocrash”, in Zuiden én het Noorden. Voor Nederland en Duitsland voorspelde Der Spiegel een economische krimp van 10,8 en 9,2 procent en een werkloosheid van rond 9 procent.

Het was dit onheilsperspectief dat de Italiaanse premier Mario Monti donderdag gebruikte om de collega’s in de eurozone druk te zetten. En met succes. Samen met premier Mariano Rajoy van Spanje, net als Italië ‘te groot om te vallen’, wist hij de weerstand van met name bondskanselier Angela Merkel tegen directe steun voor banken te doorbreken. De eerste stap richting gecentraliseerd Europese bankentoezicht is gezet.

Bovendien is er een opening gemaakt dat de noodfondsen EFSF en later het Europese Stabiliteitsmechanisme (ESM) staatschuld kunnen opkopen. De contouren van een euro-obligatie beginnen zich af te tekenen. Ondanks de ontkenning van premier Mark Rutte die benadrukt dat die eurobonds er nog helemaal niet zijn er zich gelukkig prijst dat er geen depositogarantie komt.

Dat is begrijpelijk. De VVD-leider, die sowieso meer oog heeft voor de gemeenschappelijke markt die Europa wil zijn dan voor de politieke unie die Europa moet worden, positioneert zich tussen PVV en SP enerzijds en de concurrenten PvdA, CDA, D66 en GroenLinks anderzijds. Alleen dan houdt hij zijn handen vrij. Maar in Brussel heeft hij nu wel ingestemd met tussenstappen naar meer budgettaire en dus politieke sturing op federaal niveau.

Rutte moet dat „vergezicht” durven erkennen. Als de premier cq. lijsttrekker te lang de schijn wekt dat er amper concessies zijn gedaan, loopt hij ná de verkiezingen het risico dat de VVD zich geïsoleerd blijkt te hebben van onvermijdelijke coalitiepartners in het midden. Een ‘overwinningsnederlaag’ ligt dan op de loer.

Maar dat wil niet zeggen dat alle mist gisteren na de eurotop is opgetrokken. Volgende week kan alles weer een slag anders zijn. Tot nu toe voltrekt de crisisbestrijding binnen de eurozone zich volgens het procedé ‘een stap voorwaarts, twee stappen terug’. Waarom zou het na de ‘nacht van Monti’ anders lopen?

Bovendien verschuilt de duivel zich, zoals altijd, in het detail. Over negen dagen wordt met de implementatie begonnen. Tegen die tijd kunnen er nog verrassingen opduiken: op de financiële markten waar na de licht euforie van gisteren volgende week de balans wordt opgemaakt, en op politiek niveau, waar de minister van financiën gaan onderhandelingen over de exacte regels.

Reken maar dat niet alleen Italië en Spanje geïnteresseerd zijn. Het gelijkheidsbeginsel kan andere lidstaten ook uitlokken om te zoeken of er nog iets van hun gading is te vinden. Want waarom zou bijvoorbeeld België wel zijn eigen burgers enthousiasmeren voor staatsleningen, terwijl in Italië de toch al belastingvijandige bevolking haar spaargeld niet zo durft te beleggen.

Het risico bestaat dat de budgettaire discipline convergeert: naar een niveau ergens tussen het noorden en het zuiden, kortom, op een peil van minder strikte handhaving.

Al deze kanttekeningen en waarschuwingen nemen niet weg dat er de euroleiders weinig andere en vooral reële opties over hadden. Gewoon niet toegeven aan de bluf van Monti en Rajoy? Het klinkt dapper maar was een immens risico geweest.

Het lijkt er op dat de „vicieuze cirkel” vrijdagochtend is doorbroken, zoals president Herman van Rompuy van de Europese Raad opmerkte. Maar een terugval in die cirkel blijft mogelijk.