De hoge prijs van de overwinning

In Kiev, speelstad van de EK-finale, werd in 1942 de mythische ‘dodenwedstrijd’ gespeeld. De winnaars zouden gedood zijn.

Buiten het centrum van Kiev, ver van van de pracht en praal van het Olympisch Stadion, ligt een vervallen sportcomplex. De lange houten banken zijn vermolmd, het parkje achter de tribune is bezaaid met zwerfafval. Maar op het hobbelige veld beneden wordt gevoetbald, en fanatiek ook. Als de lijnrechter vlagt voor buitenspel, gaat één van de amateurs compleet door het lint. „Deze hadden we godverdomme moeten winnen”, zegt hij na de wedstrijd.

Dit is het legendarische voetbalstadion ‘Start’. Tijdens de Tweede Wereldoorlog vond hier een wedstrijd plaats die uitgroeide tot een nationale mythe over heldhaftig verzet en zelfopoffering.

Op 9 augustus 1942 speelden voetballers van Dinamo Kiev onder de naam ‘FC Start’ tegen een sterk team van de Duitse bezetter, zo wil de legende. De nazi’s hadden maar al te duidelijk gemaakt dat de Oekraïense profs de wedstrijd moesten verliezen. Maar FC Start won toch, en de spelers betaalden daarvoor met hun leven.

Een 90-jarige toeschouwer, met stok, heeft ze nog zien spelen. Met bevende stem roept hij hun namen. Komarov! Gontsjarenko! Klimenko! Koezmin! „Ze demonstreerden hun klasse. Ze wonnen de wedstrijd. Daarna werden ze gefusilleerd.”

Het is het verhaal dat in Sovjettijden keer op keer is verteld. Na de bevrijding werden de voetballers tot helden gebombardeerd. Bij het stadion staat een hoge zuil met daarop een naakte atleet, bal aan de voet, die een Duitse adelaar vertrapt.

De oude man wil het verhaal graag vertellen. Maar zelf heeft hij – als zovelen – de wedstrijd niet gezien. Op 23 juni 1941, één dag na de Duitse aanval op de Sovjet-Unie, werd hij geëvacueerd naar Charkov. Pas na de oorlog keerde hij terug naar Kiev, een gewonde en gedecoreerde veteraan van het Rode Leger. Zijn naam hoeft niet in de krant, zegt hij. „Iedereen heeft gewoon zijn plicht gedaan.”

De historische werkelijkheid is genuanceerder dan de Sovjetpropaganda. Niet alle voetballers werden opgepakt door de Duitsers, en ‘slechts’ vier van hen werden doodgeschoten. Alle overlevenden van FC Start werden na de oorlog gearresteerd door de geheime dienst NKVD. De meesten werden snel vrijgelaten. Zij onderschreven de mythe van de ‘wedstrijd des doods’. Anderen werden afgemarcheerd naar de kampen van de Goelag. Pas in de jaren 60 volgde rehabilitatie.

Zondag wordt in het Olympisch Stadion van Kiev de finale van het Europees kampioenschap voetbal gespeeld. Maar in Oekraïne gaat het debat nog steeds over die ene wedstrijd in de Tweede Wereldoorlog.

Eind mei kwam een nieuwe film uit over de wedstrijd des doods, geproduceerd in Moskou. In de film Match spreken de Dinamospelers Russisch, en zijn de meeste Oekraïners collaborateurs die meewerken aan de massamoord op de Joden. De film wekte fel protest in Oekraïne. Tijdens een Oekraïens praatprogramma ging iemand bijna op de vuist met de Russische producent.

De precieze gebeurtenissen rond FC Start, en vooral het lot van de spelers na de beruchte wedstrijd, werden na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie door historici en journalisten onderzocht. Dat de wedstrijd tussen FC Start en een elftal van de Duitse luchtafweer werd gespeeld op 9 augustus 1942 betwist niemand, net zo min als de uitslag: 5-3 voor de Oekraïners. Maar was de tweekamp een wedstrijd van de dood?

Voetbal, hadden de nazi’s bedacht nadat zij Kiev in 1941 hadden bezet, kon een middel zijn om de zwaar getroffen bewoners gunstig te stemmen. Ondanks de gruwelijke moordpartijen bij het ravijn van Babi Jar aan de rand van de stad, waarbij in een paar dagen 33.000 joden werden vermoord, waren er Oekraïners die hoopten dat zij beter af zouden zijn onder Hitler dan onder Stalins schrikbewind.

In de zomer van 1942 stonden de Duitsers toe dat in Kiev een competitie werd opgezet met zes teams; twee Oekraïense, waaronder FC Start, en vier garnizoensteams met spelers uit Duitsland, Hongarije en Roemenië.

Sommige spelers twijfelden of zij mee moesten doen aan wedstrijden met de bezetter. Anderen vonden juist dat zij de bevolking van Kiev konden steunen door de strijd aan te gaan met de Duitsers. „Wij hebben geen wapens, maar we kunnen vechten door te winnen op het voetbalveld”, zei doelman Nikolai Troesevitsj volgens de Britse historicus Andy Dougan, die in 2001 een boek over de wedstrijd publiceerde.

FC Start bleek veruit de sterkste ploeg en bleef ongeslagen. Op 6 augustus 1942 werd ook het team van het Duitse luchtafweergeschut in Kiev, Flak-Elf, weggespeeld: 5-1.

De Duitsers eisten herkansing. Die volgde drie dagen later, in het stadion van FC Start, toen nog het Zenit-stadion. Volgens een verklaring uit 1985 van één van de spelers, Makar Gontsjarenko, kreeg het elftal van FC Start voor de wedstrijd bezoek van een Duitser in SS-uniform die zichzelf introduceerde als de scheidsrechter. Hij beval de Oekraïners vooraf de Hitlergroet te brengen. Tot verbijstering van de Duitsers volgde er geen ‘Heil Hitler’, maar schreeuwden de spelers van FC Start als één man: ‘Fizkoelt privet!’ (‘gegroet zij de lichaamscultuur’) – een traditionele aanmoedigingskreet onder Sovjetsporters.

De Oekraïners vernederden hun bezetters ook in dit duel, met 5-3, ondanks de spijkerharde tackles van de Duitsers. Een Duits dreigement in de rust, dat een Oekraïense zege consequenties zou hebben, sloegen de spelers van FC Start in de wind.

Over wat volgde, lopen de verhalen uiteen. Volgens de Sovjetpropaganda werden de spelers van FC Start kort na de wedstrijd opgepakt, en later omgebracht. Over de dodenwedstrijd verschenen verhalen in druk, in audio en op het filmdoek, waarbij de rol van de Duitsers steeds gemener werd, en die van de Oekraïners heldhaftiger.

Pas na de ineenstorting van het Sovjetrijk kwam de nuance. De zoon van één van de spelers die de oorlog overleefde, Michailo Poetistin, erkende in 2002 dat de SS-scheidsrechter voor de wedstrijd in de kleedkamer van FC Start niet had gezegd dat het voor de Oekraïners beter zou zijn het duel te verliezen. Hij wees ook op de foto die na de wedstrijd werd genomen: te zien is hoe de Duitse en Oekraïense spelers, de meesten met lachende gezichten, samen poseren voor de fotograaf. Overigens beweren andere bronnen dat de foto vóór de wedstrijd werd gemaakt.

Ook wat er na het duel gebeurde, is onduidelijk. Volgens de eerste mythes in de Sovjet-Unie werden de spelers direct na de wedstrijd op een rij gezet en gefusilleerd. Vanaf de jaren 80 verschenen andere getuigenissen. De spelers zouden ruim een week na de wedstrijd zijn opgepakt omdat zij formeel voor de geheime dienst NKVD zouden werken, sponsor van Dinamo. Na drie weken verhoor werden de voetballers gedetineerd in het beruchte concentratiekamp Sirets.

Eén speler, Nicolai Korotkich, werd enkele weken later gedood. Volgens historicus Dougan zou hij als actief agent van de NKVD zijn verraden door zijn zus. Drie andere spelers werden op 23 februari 1943, een half jaar na de wedstrijd, gefusilleerd in Sirets, als vergelding voor een aanslag van het Oekraïense verzet.

Of de voetballers van FC Start er bewust tussenuit werden gepikt? Hun ploegmaat Gontsjarenko zei vijftig jaar later op de radio van niet. „Helaas stierven zij niet omdat ze grote voetballers waren, of grote spelers van Dinamo, en niet eens omdat Korotkich voor de NKVD werkte”, citeert Andy Dougan het interview uit 1992. „Ze stierven net als zoveel andere Sovjetburgers, omdat de twee totalitaire systemen met elkaar in oorlog waren. Zij werden het slachtoffer van die grootschalige massamoord. De dood van de spelers van Dinamo verschilt niet zoveel van de dood van al die anderen.”

    • Rob Schoof
    • Steven Derix