Tandarts wordt duurder? Logisch

Concurrentie ontbreekt, dus het is geen verrassing dat tandartsen hun prijzen verhogen. Het Rijk begrijpt niets van marktwerking, betoogt Marieke de Mooij.

Het experiment met de tandartsen toont dat de overheid geen inzicht heeft in de basisprincipes van marktwerking, en kostbare experimenten doet in een tijd van bezuinigingen.

Marktwerking leidt tot prijsopdrijving als er geen concurrentie is tussen aanbieders en als er dus geen vrije keuze is voor consumenten. In de meeste delen van Nederland zijn tandartsen vrijwel monopolist, net als veel andere medici. Je mag blij zijn dat er een tandartspraktijk bij je in de buurt is die je wil opnemen in de praktijk. Dit is een algemeen bekend feit. Minister Schippers (Volksgezondheid, VVD) was er kennelijk niet van op de hoogte.

Er is schaarste door de weinige opleidingsplaatsen. Dit veroorzaakt een geringe concurrentie en nauwelijks keuzevrijheid voor de consument, ofwel de patiënt. De gedachte om medische studenten voor hun opleiding te laten betalen, ‘omdat ze later toch veel gaan verdienen’, schuift de problemen door naar de toekomst. Het zal niet leiden tot meer artsen. Ook zal een arts zijn of haar geld willen terugverdienen en zeker niet de tarieven verlagen.

Het woord ‘marktwerking’ gerelateerd aan prijsverlaging en grotere keuze voor consumenten zou moeten worden geschrapt uit het vocabulaire van ministers. Het enige voorbeeld van marktwerking dat tot prijsverlagingen heeft geleid, is de telecomindustrie. Daar is voldoende concurrentie. In de meeste gevallen werkt de overheid marktverstorend.

Voor vrijwel geen enkel zorgaanbod heeft de consument vrije keuze, noch heeft hij enig inzicht in de kosten. Óf de verzekeraar bepaalt, óf het aanbod is beperkt. Je hebt geen vrije keuze voor de opticien of audicien, daar je zorgverzekeraar bepaalt bij wie je een vergoeding krijgt.

In mijn geval is de dichtstbijzijnde, gecontracteerde opticien op 25 kilometer afstand, hoewel er een kwalitatief betere opticien vlakbij is. In het verleden heeft de mededingingsautoriteit eens besloten dat een oogarts – nota bene degene die het meest verstand van ogen heeft – zich niet mag bemoeien met de keuze van de opticien. Een verzekeraar mag dit wel.

Gebrek aan invloed van de gebruiker leidt per definitie tot prijsopdrijving. Als je niet weet wat iets kost, is het gratis. Als je zelf de rekeningen van je medicijnen en doktersbezoek krijgt, kun je ze controleren. In het verleden kregen wij zelf ook de rekeningen en er was eens een rekening voor een ambulance waarvan we geen gebruik hadden gemaakt. In het telefoontje hierover zei het ziekenhuis: „Accepteer dat alstublieft, want daar kunnen wij geld mee verdienen”.

Nog meer dan vroeger moeten ziekenhuizen tegenwoordig winst maken. Steeds minder inzichtelijk wordt hoe die winst tot stand komt.

Waar gebruikers buitenspel worden gezet, wint de aanbieder. Toen PTT Post zo’n vijftien jaar geleden werd geprivatiseerd, werd het een contract tussen overheid en postbedrijf. De consument stond buitenspel. Het contract behelsde dat de post voor vier uur ’s middags werd bezorgd, en de brievenbus geleegd om vijf uur ’s middags. Een klacht hierover, dat je dan slechts een uur had om je post te beantwoorden, leverde als antwoord op dat PTT Post een contract had met de overheid en niets te maken had met de consument. Ik mocht blij zijn dat ik nog een antwoord kreeg op mijn klacht!

Ook de privatisering van het openbaar vervoer heeft ten nadele gewerkt van de gebruiker: minder service, meer overstappen en geen lagere kosten. Hoe meer zogenaamde marktwerking, hoe meer kosten verhogende controle nodig is.

Goede controleurs lijken helemaal schaars. Kijk bijvoorbeeld naar de affaire-Vestia.

Marieke de Mooij is consultant en schrijft over consumentengedrag en marketing. Ze doceert culturele perspectieven aan de Rijksuniversiteit Groningen en de Erasmus Universiteit Rotterdam en is tevens gasthoogleraar aan de European University Viadrina in Frankfurt (Oder) en aan de Universiteit van Navarra.

    • Marieke de Mooij