Rookraadsel

‘Zouden hier mensen onder wonen?’ Ik kijk op van mijn boek en zie een wat verwilderde, middelbare vrouw naar een smeulende rookzuil op station Amersfoort kijken. „Dat dit een soort schoorsteen is voor mensen onder het perron?” De vrouw inspecteert de stinkende, grijze pijp met een Sherlock-Holmesiaanse precisie. Met wat vertwijfeling in mijn stem probeer ik een rookpaal te definiëren en ik vertel dat mensen daar hun sigaretten in uitdrukken, maar daarin niet altijd succesvol zijn. Mijn uitleg wordt als quatsch weggezet met een simpel en doeltreffend handgebaar.

Ik moet denken aan William Whewell, een negentiende-eeuwse mineraloog en filosoof die geprobeerd heeft, zoals velen overigens, om te begrijpen hoe wij in het Westen wetenschap bedrijven (de wetenschappelijke methode). Wetenschap is geen set feitjes maar een methode of zienswijze die de herhalende patronen en onderliggende verbanden waar de natuur op draait, kan doorgronden en bevatten. Whewells stappenplan begint met het stellen van een vraag bij een fenomeen. Gerichte vragen als: komt de rook van mensen die onder het perron leven, brengen je naar een hypothese. Dit is een uitspraak die het gedrag verklaart, of patroon beschrijft, dat betrekking heeft op datgene waar je zojuist een vraag over hebt gesteld. Een hypothese is zo geformuleerd dat één experiment het kan ontkrachten ofwel falsifiëren. De hypothese: onder alle rookzuilen zit een groepje mensen te roken, is gemakkelijk te falsifiëren. Immers als er niets onder perron vijf zit, klopt de hypothese al niet meer. Ik bedenk een experiment. Als er een ruimte onder de ‘schoorsteen’ zit, dan moet het daar holler klinken dan verderop. Verlegen loop ik naar de rookkoker en begin te springen. Helaas, het geluid is dof. De conducteur fluit voor mijn trein en ik moet rennen. Tussen Amersfoort en Amsterdam kom ik aan bij de laatste stap: de analyse. Het experiment kon beter want misschien is het rookkelderdak wel heel dik en hoor ik daarom geen geluidsverschil. Misschien moet ik een sonarinstallatie meenemen? Dan besluit ik een alternatieve hypothese aan te nemen, de vrouw is gewoon een beetje gekkig. Tja, niet zo gemakkelijk toetsbaar en het raadsel van de rookzuil blijft, maar het maakt mijn treinreis wel rustiger.

Dit is de eerste bijdrage van wetenschapsjournalist Diederik Jekel (1984). Hij schrijft de komende weken over hoe wetenschap in alles om ons heen terug te vinden is. Victor Lamme is met vakantie tot 31 augustus.

    • Diederik Jekel