Noodfonds: banken steunen en staatsobligaties kopen

Duitsland en Italië speelden gisterenavond twee keer tegen elkaar. Italië won beide wedstrijden dankzij de twee Mario’s: Monti en Balotelli. „Dit moet nu geregeld worden.”

German Chancellor Angela Merkel (L) talks with Italy's Prime Minister Mario Monti during the family picture session of a two-day European Union leaders summit in Brussels, June 28, 2012. Pictured at right is European Council President Herman Van Rompuy. REUTERS/Guido Bergmann/Bundesregierung/Pool (BELGIUM - Tags: POLITICS BUSINESS) Reuters

Toen het Italiaanse elftal gisteravond 2-0 scoorde tegen Duitsland, ging op de top van regeringsleiders in Brussel het grapje rond dat de Italianen tegen de Duitsers zeiden: „OK: eurobonds? Of moeten we nóg meer scoren?’’

Parallellen trekken tussen voetbal en politiek is altijd verleidelijk. Maar gisteravond en vannacht was er geen ontkomen aan op de Europese top van regeringsleiders. Overal in het gebouw stonden tv’s aan. Terwijl Italië Duitsland in de halve voetbalfinale versloeg, dwong de Italiaanse premier Mario Monti een belangrijke politieke concessie af de Duitse bondskanselier Angela Merkel.

Eurobonds kreeg hij niet, wél de toezegging dat het euronoodfonds EFSF (en straks het ESM) staatsobligaties kan opkopen van eurolanden die hun rentes omlaag willen krijgen. Eurolanden die dit willen, moeten qua begrotingsdiscipline wel in de pas lopen. Ook wordt het opkopen van staatsobligaties geen automatisme. Landen moeten een formele aanvraag doen bij het fonds – net als uitglijdende landen die leningen vragen bij het fonds. Maar er komt géén trojka aan te pas, en géén vergaande inspecties.

Het kostte Monti de hele nacht om deze typische eurodeal – financiële solidariteit in ruil voor begrotingsdiscipline – te krijgen. Hij schopte het vergaderschema van Europees president Herman Van Rompuy voor de tweedaagse top compleet in de war. Hij trok op met de Spaanse premier Mariano Rajoy, die zelf gedaan kreeg dat het noodfonds niet alleen via de staat maar ook direct aan banken in eurolanden kan lenen. De Europese Centrale Bank gaat de supervisie doen van deze banken.

Daarmee wordt één aspect van een toekomstige bankunie voor eurolanden versneld op de rails gezet. Door noodlijdende banken direct vanuit het noodfonds te herkapitaliseren, stijgt de schuld van het land niet. Ook krijgen eurolanden geen voorkeursbehandeling meer bij het terugbetalen van de leningen, zoals het ESM aanvankelijk vereiste. Het schrappen van deze ‘preferred creditor status’ moet ertoe leiden dat particuliere beleggers, die Spanje nu schuwen omdat ze achterin de rij van crediteuren worden gezet, weer enig vertrouwen in Spanje krijgen. „We moeten de vicieuze cirkel tussen banken en staten doorbreken”, verklaarden de leiders van de eurolanden.

Er zijn nog veel vragen. Wanneer gaan beide deals precies in? Wat gebeurt er als het ESM niet in juli in werking treedt, maar langer wordt opgehouden door het Duitse Constitutionele Hof? En als het noodfonds geregeld gebruikt wordt voor de twee taken die het er vannacht bij kreeg, is de kas dan niet snel leeg? Financiële markten reageerden vanmorgen positief. Spaanse en Italiaanse rentes daalden. Maar niemand weet of dit zo blijft. „Het zuiden heeft gescoord”, zei een diplomaat vanmorgen. „Zoals de markten wilden. Maar het blijft een compromis, met een aantal ‘noordelijke’ voorwaarden erin.”

Het politieke spektakel begon al vóór de top. Monti´s regering wankelt. Hij had aangekondigd dat hij, in ruil voor maandenlang heftig bezuinigen en hervormen, eindelijk financiële solidariteit van andere eurolanden wil. Monti vindt dat hij alles heeft gedaan om aan de Duitse eis – begrotingsdiscipline – te voldoen. Nu moest Duitsland euro-instrumenten inzetten voor Italië. Vorige week, op de G20 in Mexico, diende hij een plan in om hoge rentes van landen die de Europese begrotingsregels respecteren, te verlagen door tussenkomst van ECB en noodfonds. Monti wilde desnoods tot zondag op de top blijven: „Dit moet geregeld worden.’’

Achter de schermen werkten specialisten van nationale ministeries al aan directe noodhulp voor de banken. Ook toonden de Duitsers sinds het weekend al enige bereidheid om de ‘preferente kredietstatus’ van het ESM te laten varen. Aan de eisen van Rajoy werd al gewerkt. Aan Monti´s eisen niet. Daarom maakte hij gistermiddag meteen duidelijk dat hij nergens zijn handtekening onder zou zetten als zijn probleem niet werd opgelost.

Maar zijn probleem – de rentes – stond gisteren niet op de agenda. Regeringsleiders zouden het gisteren alleen hebben over een groeipact met stimuleringsmaatregelen, het opzetten van een Europees patentbureau en een ´tijdplan´ voor onderhandelingen over de bankunie en politieke unie uit het rapport-Van Rompuy. Eurozaken zouden pas vrijdagmiddag ter tafel komen.

Dit pikte Monti niet. De normaal zo bedaarde man eiste dat korte-termijnmaatregelen om de euro stabiel te houden subiet ter tafel zouden komen – anders zou hij het groeipact niet steunen. Angela Merkel heeft dit groeipact nodig om haar parlementaire oppositie vanmiddag vóór de oprichting van het noodfonds ESM én het begrotingspact van eerder dit jaar te laten stemmen. Zo greep alles in elkaar. Monti gijzelde de hele top. Dat irriteerde sommigen. Maar veel landen, inclusief Frankrijk en de Commissie, toonden sympathie.

Er vonden, koortsachtig, drie vergaderingen tegelijk plaats: regeringsleiders, hun rechterhanden en financiële experts van de lidstaten. Het diner liep uit. Het werd negen uur, tien uur. Merkel blokkeerde iedere betrokkenheid van de ECB. Ze bood Monti aan om het noodfonds staatsobligaties te laten opkopen, mét de trojka. „Italie is geen programmaland,´´ antwoordde Monti, gekrenkt. Vlak voor elven moest Van Rompuy een persconferentie houden waarin hij geen tastbaar resultaat kon melden. Pas daarna werd er gegeten. Monti bleef aanhouden, wat elk gesprek over de bankunie en politieke unie onmogelijk maakte. Dus besloot Van Rompuy om de eurotop maar meteen te houden. Hij stuurde, rond enen, alle niet-euroleiders met gierende escortes naar hun hotels. Toen begon de tweede match tussen Duitsland en Italie van deze tavond.

Toen Monti naar buiten kwam, was het al licht. Hij zei, weer zijn oude, ingehouden zelf: „Het was een stevig gevecht, maar de uitkomst is goed.” Om er fijntjes aan toe te voegen dat hij „niet van plan” was nu al een aanvraag bij het fonds in te dienen.