Concessies Merkel en Rutte op top

Na urenlang nachtelijk beraad zetten de leiders van de eurozone vannacht de eerste stappen richting een bankunie. De Italiaanse premier Monti vocht hard. Maar voor premier Rutte ligt het akkoord moeilijk.

De Italiaanse premier Mario Monti vanochtend op de EU-top in Brussel. Monti vocht urenlang, en met succes, voor acute maatregelen om de rentelast van zijn land te verlichten. Foto AP

Wat zijn de afspraken?

De bestaande euro-noodfondsen EFSF en ESM mogen staatsobligaties kopen van landen die hoge rentes betalen op hun staatsschuld, zoals Italië en Spanje. Dit moet de rente drukken. Alleen landen die zich aan de EU-begrotingsregels houden kunnen aanspraak maken op deze steun. Ze moeten een memorandum tekenen waarin ze beloven te voldoen aan de begrotingsregels. Maar ze krijgen geen bezoek van de strenge trojka van EU, ECB en IMF.

Het ESM mag rechtstreeks (zonder tussenkomst van regeringen) geld lenen aan noodlijdende banken. Dit wordt pas mogelijk als het bankentoezicht Europees is geregeld. Dit EU-toezicht komt er nu versneld, voor het einde van het jaar.

Er komt een belangrijke aanpassing van de eerder afgesproken Europese noodleningen aan Spaanse banken. Niet langer hebben Europese regeringen een hogere ‘rangorde’ bij een eventueel Spaans faillissement dan private partijen. Beleggers waren bang dat zij dan als eerste geld zouden verliezen. Dit zorgde voor een averechts effect op de markten.

Naar verwachting zouden de leiders vanmiddag beslissen dat ze de komende maanden gaan werken aan de toekomstige architectuur van de eurozone, op basis van een plan van EU-president Van Rompuy.

Waarom is dit belangrijk?

De rentestanden van Italië en Spanje – de derde en vierde economie van de eurozone – stegen de afgelopen weken gestaag. De Spaanse rentes bereikten een onhoudbaar niveau. De redding van de Spaanse banken legde bovendien een zware last op de Spaanse staat. De huidige Europese steun aan de Spaanse banksector loopt via de Spaanse staat. Dat betekent maximaal 100 miljard euro extra staatsschuld voor Spanje. Door het akkoord over directe steun van het ESM aan banken wordt, in de woorden van Van Rompuy, „de vicieuze cirkel tussen de banken en de overheden” doorbroken.

Mochten kwakkelende Europese banken in de toekomst bij de noodfondsen aankloppen voor steun, dan is de hoop dat financiële markten niet gaan twijfelen over de gezondheid van de staat, zoals de afgelopen weken in Spanje wel is gebeurd.

Hoe reageren de markten?

Euforisch en opgelucht. De Italiaanse en Spaanse rentes daalden en de aandelenkoersen stegen. De euro werd meer waard ten opzichte van de dollar. Beleggers durfden wereldwijd in te stappen in beleggingen in euro’s. Maar de stemming kan snel omslaan. Ook na eerdere Europese toppen, die later als mislukking werden bestempeld, reageerden markten in eerste instantie positief.

De verklaring van de regeringsleiders is nog geen anderhalve A4’tje lang, terwijl het zeer complexe financieel-economische materie betreft.

De allesbepalende details moeten nog uitgewerkt worden. Moet het ESM-verdrag opnieuw gewijzigd worden om rechtstreeks aan banken te lenen? Betekent dat dat landen die het verdrag al geratificeerd hebben het verdrag opnieuw moeten behandelen? Zit er genoeg geld in het ESM om én zwakke overheden én gammele Europese banken te stutten? De eurocrisis is nog lang niet opgelost.

Wat betekent dit politiek?

Het akkoord betekent verdere Europese integratie. De eerste concrete stappen worden genomen naar een Europese bankunie: er komt snel Europees bankentoezicht, en het noodfonds ESM wordt óók een Europees bankenfonds. Het akkoord is een compromis tussen Frankrijk, dat op zo’n bankunie hard heeft aangedrongen, en Duitsland, dat vooral meer toezicht en controle wilde op banken en overheden.

Wie zijn de winnaars?

Dat zijn vooral de Italiaanse premier Mario Monti en de Spaanse premier Mariano Rajoy. Zij hadden aangedrongen op snelle maatregelen om de rentes op hun staatsobligaties te drukken. Monti zei vanochtend vroeg „tevreden” te zijn. Hij stond onder grote druk om met een trofee terug te keren naar Rome, na de moeilijke hervormingen en bezuinigingen die hij de afgelopen maanden onder druk van de EU en de markten moest doorvoeren. Zowel Monti als Rajoy houdt voorlopig de gevreesde trojka buiten de deur.

Monti bepaalde het verloop van de onderhandelingen, die tot vanochtend vroeg duurden. Hij weigerde een groeipact te tekenen voordat de acute steun aan zijn land was geregeld. De Duitse bondskanselier Merkel moest terrein prijsgeven. Vooral voor aankoop door het ESM van obligaties voelde ze aanvankelijk niets.

Slecht nieuws voor Rutte ?

Premier Mark Rutte (VVD) had het vannacht over een ,,prima uitkomst”. Toch heeft hij in eigen land heel wat uit te leggen. In de Tweede Kamer heeft hij steeds gezegd vast te willen houden aan de bestaande afspraken en geen behoefte te hebben aan nieuwe instrumenten om de crisis te bestrijden. Hij was tegen directe steun van het ESM aan banken.

Het akkoord betekent dat er toch nieuwe wegen worden ingeslagen. Tegenstanders van verdere Europese integratie zullen dit Rutte in de komende verkiezingscampagne zwaar aanrekenen. „Rutte slaafs op de knieën voor Italiaanse en Spaanse maffia”, twitterde PVV-leider Geert Wilders vanmorgen al. Volgens CDA-leider Van Haersma Buma heeft Rutte zich onder druk van de andere landen „laten overrompelen’’.