Zijn tijd ver vooruit, en héél erg Frans

Hij is traag en lelijk. Internet haalde hem in. Frankrijk neemt dit weekeinde afscheid van de ooit hypermoderne Minitel-computer, voorloper van de pc, de sekslijnen en de app-store.

‘Wanneer we die voor het laatst hebben gebruikt? Hm, dat kan ik zo snel niet zeggen. Dat is toch zeker een paar jaar geleden, misschien wel vijf. Het laatste wat ik me herinner is dat we een tijdje een gast hadden die er berichtjes mee naar zijn zaak stuurde. Een wat oudere man, stil, altijd netjes in het pak, maar zonder computer.”

Françoise Gravier is uitbaatster van tweesterrenhotel Le Cevenol in Aubenas in de Ardèche. Op haar balie staat, naast een vaas met half verwelkte bloemen, een aftandse Minitel-computer, in dat onbestemde, ongezellige grijs dat ook de Commodore 64 had.

Als tiener had ik er wel eens over gehoord. Mijn vader, die als vrachtwagenchauffeur heel Europa doorkruiste, voorspelde dat de Fransen de toekomst hadden. Want zij hadden de TGV en de Minitel. Met de hogesnelheidstrein reisde ik ondertussen talloze malen uiterst comfortabel in enkele uren van Parijs naar Nice, Toulouse, Lille, Metz, Avignon, Bordeaux of Pau. Maar in anderhalf jaar kwam ik maar één Minitel tegen in Frankrijk.

Komend weekeinde, in de nacht van zaterdag op zondag, trekt France Telecom de stekker eruit. Minitel stopt. De digitale telefoongids, het weerbericht, bankzaken regelen en alle andere bijna tweeduizend diensten die nog via Minitel worden aangeboden, verhuizen naar het internet.

De Minitel wordt dezer dagen gevierd en geëerd als voorloper van moderne technologie, in een periode dat Frankrijk er nog toe deed en Silicon Valley nog een zandbak was. Maar de ontstaansgeschiedenis van de Minitel is veel minder spectaculair.

Een directeur bij de toenmalige Franse PTT vroeg zich af of er echt geen alternatief was voor al die dikke telefoonboeken, die duur en milieuvervuilend waren en ieder jaar opnieuw moesten worden verspreid. Een technicus meldde dat via de telefoonlijnen inmiddels ook data konden worden verstuurd: als we nu eens iedereen een schermpje en een toetsenbord geven waarmee alle telefoonnummers van Frankrijk kunnen worden opgezocht, hoeven we nooit meer telefoonboeken te drukken.

Aldus geschiedde. Minitel ging in 1982 van start. Wat France Télécom, de opvolger van de PTT, er overigens tot op de dag van vandaag niet van weerhoudt vrolijk door te gaan met het drukken van gouden gidsen, want daar staan advertenties in die geld opleveren.

De Minitel was meteen een succes. De Fransen zochten via het videotext-systeem niet alleen telefoonnummers op, ze gebruikten het ook om trein- en vliegtickets te bestellen, deden er bankzaken mee.

Je kon er een soort zeeslag mee spelen, veel te traag weliswaar, maar de chatfunctie van dat spelletje was de voorloper van msn en andere chats. In 1986 gebruikten Franse scholieren de chat om een schoolstaking te organiseren.

France Telecom zag brood in Minitel. De diensten werden opengesteld voor derden, onder controle van France Telecom – een voorbeeld dat succesvol is gekopieerd door Apple met de app-store.

Eind jaren negentig was het systeem met pakweg 25.000 diensten goed voor een miljard euro omzet per jaar, waarvan 60 tot 70 procent werd doorgesluisd naar derden.

Postorderbedrijven als La Redoute en 3 Suisses realiseerden eenvijfde van hun omzet via Minitel.

Maar het waren vooral de ‘messageries roses’, erotische chatboxen, die zorgden voor grote winsten – en hoogoplopende telefoonrekeningen, echtscheidingen en zelfhulpgroepen. Veel succesvolle zakenmannen, zoals Xavier Niel van internetaanbieder Free en nu mede-eigenaar van Le Monde, verdienden hun eerste geld aan de Minitel.

Deze week blikt Frankrijk nostalgisch terug, met tentoonstellingen, een debat en zelfs een feest, komende zaterdag in Evry. Bij al dat herdenken wordt maar kort stilgestaan bij de mindere kanten van de Minitel: het ding was log en traag (twintigduizend keer trager dan een hedendaagse internetverbinding), en Frankrijk werd getroffen door de wet van de remmende voorsprong: in 2005 waren er twintig miljoen Minitel-gebruikers en nog maar vier miljoen Fransen met een internetaansluiting. Dat hebben ze intussen wel ingehaald: Fransen behoren tot de fanatiekste twitteraars.

De Minitel was een taaie. Begin dit jaar waren er nog 900.000 terminals in omloop, waarvan de helft nog vaak wordt gebruikt. In 2011 was het systeem nog altijd goed voor een omzet van dertig miljoen euro. Maar honderdduizenden terminals zijn de afgelopen weken inmiddels geëindigd in recyclingbedrijven.

Françoise Gravier van Hotel Le Cevenol weet niet van afscheid en einde. Ze heeft geen bericht ontvangen van France Telecom over de nakende stopzetting van de diensten. Ze vernam het via het televisiejournaal. Misschien staat er een berichtje op de Minitel zelf? „Dat denk ik niet. Ik zou niet eens meer weten hoe ik dat ding aan de praat moet krijgen.”

Ze laat hem staan, „uit nostalgische overwegingen. En kinderen vragen er vaak naar, want ze hebben er nooit eerder een gezien. Dan vertel ik over de jaren tachtig en onze Minitel. Misschien wordt het ooit weer hip. Zoals telefoons met draaischijven. Die zijn ook weer helemaal in, toch?”

    • Dirk Vandenberghe