Hij had twee sterren, nu ineens vier

Vandaag heeft commandant der strijdkrachten Peter van Uhm zijn taken overgedragen aan Tom Middendorp. Vrijwel iedereen bij het leger was verrast door de benoeming. „Het was een bescheiden jongen.”

Toen afgelopen september bekend werd dat generaal Tom Middendorp (51) de baas van alle militairen zou worden, stroomden de felicitaties binnen. Eén van de vele sms’jes kwam van Eimert van Middelkoop, de vorige minister van Defensie. „Ik schreef hem dat ik aangenaam verrast was met zijn benoeming”, vertelt Van Middelkoop (ChristenUnie). „En het grootste vertrouwen had dat hij een goede cds zou zijn.”

Dat vertrouwen in de nieuwe commandant der strijdkrachten (cds) lijkt alom aanwezig. De militaire vakbonden prijzen hem als „aimabele, uiterst correcte vakman”. De huidige minister, Hans Hillen (CDA), dicht hem „visie, energie en daadkracht” toe. Peter van Uhm noemt zijn opvolger de juiste persoon om de zware bezuinigingen op defensie uit te voeren.

Maar behalve de mannen op het ministerie die tot zijn promotie besloten, was vrijwel iedereen door zijn aanstelling verrast – al dan niet aangenaam. Wie is in vredesnaam Tom Middendorp? En hoe wordt een generaal met twee sterren plotseling benoemd tot commandant der strijdkrachten, de enige positie met vier sterren?

Middendorp werd in 1960 geboren in het Utrechtse Rhenen, maar groeide samen met zijn jongere broertje en zusje op ‘op Steyl’, een kloosterdorp bij Venlo. Daar besloot hij zich in 1979 aan te melden bij de defensieacademie, de KMA in Breda. Hij koos de richting genie, de ingenieurs van het leger die wegen aanleggen en bruggen bouwen.

„Hij was een ouderwetse bèta-jongen”, zegt Nico Geerts, die tegelijkertijd met Middendorp begon, ‘opkwam’, aan de KMA. Middendorp en hij sliepen de eerste weken bij elkaar op de kamer, „een meter uit elkaar met een kast ertussen”, maar Geerts kan zich niet herinneren dat ze elkaar toen echt leerden kennen. „Hij viel niet op. Hij was een van de rustigsten op de kamer, geen joviale, kartrekkende figuur.”

Dat zeggen meer mensen die tegelijkertijd met hem op de KMA rondliepen. Hans van Griensven, voormalig klasgenoot, omschrijft Middendorp destijds als „een bescheiden, gemiddelde jongen”.

Op dat moment niet het type waarvan zijn medecadetten verwachtten dat hij de oppergeneraal zou worden die vanaf vandaag de verantwoordelijkheid draagt voor de levens van alle soldaten op buitenlandse missies, de belangrijkste militair adviseur is van de regering en het boegbeeld zal zijn van de krijgsmacht. Maar wat hij als 19-jarige op de KMA nog niet had, openbaarde zich in de jaren daarna. Na een drietal functies bij de genie, kwam Middendorp in 1992 weer samen met Geerts en Van Griensven in de klas, voor de cursus Hogere Militaire Vorming.

„In tien jaar was veel gebeurd”, zegt Geerts, „hij werd echt het toppertje uit onze klas. Heel erg analytisch, met een sterk luisterend vermogen. Een leider zonder steeds op de voorgrond te treden.” Hans van Griensven herinnert zich een oefening waarin de studenten moesten bedenken hoe ze een ‘verdedigend gevecht’ moesten voeren. „Er waren twee opties. Tommie was creatief genoeg om de sterke punten van beide theorieën te gebruiken. De docent bekritiseerde hem omdat hij iets deed dat niet in de boekjes stond, maar ik vond het een briljante oplossing. Het toont maar aan hoe hij out-of-the-box kan denken, vrij van dogma’s.” Iedereen in de klas en het docentencorps waren het er wel over eens: Tom gaat het nog ver schoppen. Hij mocht een paar jaar later ook met zijn vrouw en twee kinderen naar de Verenigde Staten voor een opleiding aan de stafschool voor militaire commandanten in Kansas. Het begin van zijn grote internationale netwerk.

Het verbaast zijn militaire vrienden dan ook niet dát Middendorp de hoogste baas wordt, maar wel dat hij het nú wordt. „Toen ik het hoorde dacht ik dat ik het verkeerd begrepen had”, zegt Van Griensven. „Ik had er überhaupt geen rekening mee gehouden dat iemand van de landmacht weer cds zou worden.”

De verwachting binnen en buiten de krijgsmacht was dat na F-16-vlieger Dick Berlijn (2004-2008) en infanterist Peter van Uhm (2008-2012) de eer aan een marineman te beurt zou vallen. Vice-admiraals Matthieu Borsboom, de commandant van de marine, en Wim Nagtegaal, de plaatsvervangend commandant der strijdkrachten, hadden al de drie sterren die nodig waren om de laatste trede te bestijgen. Ze verloren het van een generaal-majoor die een reuzesprong maakt. Wim Nagtegaal nam begin deze maand „om hem moverende redenen” ontslag bij defensie na een militaire carrière van 37 jaar.

Eimert van Middelkoop keek ook op van de benoeming. „Toen ik minister was (van 2007 tot 2010) spraken we al over de opvolging van Van Uhm. En Middendorp stond niet op het lijstje.” De ex-minister heeft wel bijzondere herinneringen aan de aanstaande cds. Die was tijdens zijn bewind eerst commandant van de brigade in Oirschot, vervolgens van de Nederlandse troepen in Uruzgan en ten slotte directeur operaties, de man die op het ministerie verantwoordelijk is voor de internationale missies.

„Toen er een einde kwam aan de missie in Uruzgan, hadden wij besloten dat we een keer een groep nabestaanden van de slachtoffers die daar zijn omgekomen naar het operatiegebied zouden laten gaan. Tom Middendorp was de leider van die delegatie van zeventig man: ouders, geliefden en hulpverleners. Het begeleiden van die bijzondere, maar ook emotionele en risicovolle reis was zeker toevertrouwd aan deze evenwichtige, stabiele en vertrouwenwekkende persoonlijkheid.”

Middendorp heeft zelf twee termijnen in Afghanistan gewerkt. In 2006 als politiek adviseur en plaatsvervanger van de ambassadeur van de NAVO in Kabul. In 2009 was hij de eerste generaal die de leiding nam over de tweeduizend Nederlandse militairen in Uruzgan. „Daarvoor stuurden we altijd een kolonel”, zegt Geerts. „Maar een generaal als Middendorp legde veel meer gewicht in de schaal bij de militaire en civiele partners daar.” Dat diplomatiek-strategische niveau is ook precies waar Middendorp zich goed thuisvoelt, zeggen zijn collega’s.

Zijn uitzending is een van zijn weinige posities echt tussen de soldaten geweest. „Hij is misschien minder een troupier dan Van Uhm. Hij zal diens stijl als soldatengeneraal in ieder geval niet kopiëren”, zegt Nico Geerts. „Hij opereert op de achtergrond, meer als stuurman dan als boegbeeld.” Maakt dat zijn rol als het gezicht van de krijgsmacht niet lastig? Hans van Griensven is benieuwd „hoe hij zich naar buiten gaat profileren” in zijn nieuwe baan. „Hij kan het, hij past zich snel aan aan elke situatie, maar is van nature niet degene die ongevraagd een stap naar voren zet.”

„Ik heb er vertrouwen in”, zegt Van Griensven. „Hij is vooruitgeduwd om op zijn 51ste al cds te worden. Dat hij het doet siert hem. Ik zou niet graag in zijn schoenen staan in deze moeilijke tijden van bezuinigingen.”

Emilie van Outeren