Hiv-explosie indammen met pillen

Botswana ging gebukt onder een hiv-epidemie. Tropenarts Bussmann begon met succes de bestrijding ervan.

Redacteur Wetenschap

In Botswana kelderde de levensverwachting van de bevolking tussen 1995 en 2005 van 65 naar 40 jaar. Oorzaak: een explosie van het aantal hiv-besmettingen. Bijna een kwart van de bevolking tussen de 15 en 49 jaar is er nu besmet met het aidsvirus. En de sterfte is hoog: in 2010 was eenvijfde van de kinderen in Botswana wees. Na Swaziland is Botswana het ernstigst door hiv getroffen land.

De autoriteiten reageerden met een nationaal programma voor behandeling van dragers van hiv met virusremmende middelen. Botswana was het eerste ontwikkelingsland dat deze behandeling gratis en op grote schaal beschikbaar stelde. En met succes: in 2011 was de levensverwachting gestegen tot 53 jaar.

De Duitse arts Hermann Bussmann (Oberhausen, 1953) was de drijvende kracht achter dit programma. Maandag promoveerde hij aan de Radboud Universiteit in Nijmegen.

Tropenarts Bussmann had in Botswana vanaf 1995, toen de gevolgen van de aidsepidemie in volle omvang zichtbaar werden, de leiding van het DRM Hospital in de stad Mochudi. Daarnaast heeft Bussmann sinds 1998 een aanstelling aan de Harvard School of Public Health in Boston.

Eerdere pogingen aids te bestrijden, hadden in Botswana niet veel succes. Voorlichting, het bijhouden van besmettingen, vrijwillig testen en een programma om de besmetting van moeder op kind tegen te gaan, hadden in de jaren tachtig en negentig weinig effect op de epidemie.

Halverwege de jaren negentig kwamen nieuwe medicijnen beschikbaar die de groei van hiv onderdrukten. In combinatie deden ze dat effectief en langdurig, maar de dure medicijnen kwamen in Afrikaanse landen niet snel ter beschikking.

Bussmann beschrijft hoe de samenwerking met Harvard verliep. Harvard was vooral geïnteresseerd in vaccinontwikkeling en het verzamelen van zoveel mogelijk varianten van het virus. Bussmann vond dat er ook iets gedaan moest worden voor de besmette bevolking. Hij kreeg steun van particuliere en publieke organisaties voor ontwikkelingshulp.

In Botswana krijgen nu zo’n 130.000 mensen – ruim 80 procent van het totaal aantal hiv-patiënten – medicatie, die ze op 150 plaatsen op kunnen halen. Decentralisatie van de medische hulp blijkt cruciaal voor het slagen ervan. Als de behandeling dichter bij huis beschikbaar is, blijven meer mensen de pillen ophalen en slikken en laten ze zich vaker onderzoeken. Verder blijkt ook dat het een goed idee is om verpleegsters op te leiden tot het begeleiden van mensen met hiv, zodat artsen minder belast worden.

Belangrijk voor het slagen is ook dat Botswana een stabiele regering heeft en voor Afrikaanse begrippen een welvarend land is, dankzij een bloeiende diamantindustrie. Het is qua landoppervlak vergelijkbaar met Frankrijk en is met iets meer dan 2 miljoen inwoners dun bevolkt.

Bussmann combineerde de introductie van medicinale therapie met wetenschappelijk onderzoek naar virustypen, de ontwikkeling van resistentie en de effecten bij de patiënten. Het leverde tien wetenschappelijke artikelen op die zijn gebundeld in de dissertatie die hij gisteren in Nijmegen verdedigde.

Intussen is in Botswana betaalbare, veilige en gemakkelijk te gebruiken medicatie beschikbaar, met een vrijwel continue levering.

Bussmann promoveerde in Nijmegen wegens een persoonlijke connectie. Promotor André Van der Ven werkte in de jaren tachtig met Bussmann als tropenarts in Botswana.

In Nijmegen bestaat al vijftig jaar een onderzoeksprogramma tropische infectieziekten en volksgezondheid, met langdurige programma’s in Afrika en Indonesië. Van der Ven hecht eraan op te merken dat „Botswana zonder technische steun uit het Noorden dit hiv-programma niet had kunnen vormgeven of uitvoeren. Dit proefschrift laat zien dat ontwikkelingssamenwerking tot goede resultaten kan leiden.”

    • Dirk Vlasblom