'Verlichting is permanent'

Wetenschapper en hoogleraar Henk Barendregt geeft les in inzichtmeditatie. En hij onderzoekt de effecten op gedrag, hersenen en waarneming bij mensen die mediteren. „Mensen blijven zoeken naar houvast.”

Als kind probeerde hij zich het heelal voor te stellen met veraf gelegen gebieden waar geen bewustzijn meer bestaat. Het gaf hem een gevoel van diepe leegte, tegelijkertijd mooi en angstaanjagend.

Toen Henk Barendregt jaren later als postdoc in Californië terechtkwam, begon hij met zenmeditatie in de hoop de schoonheid van die ervaring terug te krijgen. Niet het angstaanjagende. Terug in Nederland was zen niet zo makkelijk te vinden en stapte hij over op vipassana (inzichtmeditatie).

In het Universitair Centrum voor Mindfulness van de Radboud Universiteit Nijmegen geeft hij les in deze vorm van meditatie, die voortkomt uit de oudste stroming binnen het boeddhisme. De rituele en devotionele handelingen uit het boeddhisme laat hij weg. „De gevestigde religies krijgen steeds minder betekenis, maar mensen blijven zoeken naar houvast. Zelfs evolutiebioloog Dawkins zegt dat hij niet in God gelooft, maar wel in de behoefte aan God. Welnu, meditatie komt aan die existentiële behoefte tegemoet, zonder God.”

Meditatie is gericht op het ontwikkelen van bewustzijnstoestanden. Ongeduld is een bewustzijnstoestand. Met ongeduld kun je kijken naar koffie die nog te heet is om te drinken. De koffie zelf heeft niets met het ongeduld te maken. Zo werkt ons bewustzijn: het heeft een object van waarneming en het kleurt dat object in. De inkleuring met ongeduld, verlangen, afkeer, haat, liefde, boosheid, enzovoorts, is de bewustzijnstoestand.

Wat gebeurt er met de bewustzijnstoestand van iemand die mediteert?

„Met mindfulness leer je meer afstand te nemen van de verschijnselen die zich van moment tot moment aan je voordoen in lichaam en geest. Normaal gesproken ervaren we ons bewustzijn als globaal en gecoördineerd, maar op een gegeven moment zie je in dat het bewustzijn zo nu en dan gefragmenteerd en ongecoördineerd kan zijn. Deze verstoring kan leiden tot het verlies van het ik-gevoel, wat weer tot sterke weerzin kan leiden. We hebben de neiging om die weerzin te bedekken met allerlei vormen van gedrag, maar dat is een schijnoplossing.

„Met vipassana leer je omgaan met dat misselijkmakende gevoel van weerzin, waarbij ook oefeningen in concentratie, mindfulness en gelijkmoedigheid nodig blijven. Zoals een astronaut leert gelijkmoedig om te gaan met gewichtsloosheid, die voor hem aanvoelt als steeds sneller vallen. De angst voor de val in de leegte is weg en dat geeft een groot gevoel van vrijheid.”

Waarin verschilt het doel van mindfulness training van het doel van vipassana?

„Mindfulness training richt zich op specifieke hindernissen, bijvoorbeeld op depressies of angsten. Bij een mindfulness training leer je de actieve bewustzijnstoestand onder ogen te zien en te accepteren, door jezelf ervan los te zien. Vipassana is niet gericht op een bepaalde hindernis, maar op het fundamentele probleem dat we graag alles in de hand hebben. Je leert accepteren dat het ego niet bestaat als de innerlijke actor waarmee we ons identificeren. Het ego is een mentaal proces. Dat inzicht werkt bevrijdend, omdat je niet langer naar die schijnoplossingen hoeft te zoeken.”

Welke inzichten heeft wetenschappelijk onderzoek naar de effecten van mindfulness training en meditatie tot nu toe opgeleverd?

„Negentig procent van de mensen die aan een depressie geleden hebben, valt op een bepaald moment terug in een depressie. Mindfulness training halveert dit aantal. Dat was al bekend uit verschillende onderzoeken, ook uit het buitenland. Uit nieuw onderzoek van ons centrum blijkt nu dat mindfulness ook helpt bij actieve depressies.

„Daarnaast zoeken wetenschappers naar manieren om actieve mindfulness empirisch te begrijpen. Mijn verwachting is dat dit mogelijk zal zijn, zoals ook de subjectieve ervaring van het zien van kleuren neurofysiologisch begrepen wordt.

„Mensen uit de boeddhistische hoek vragen me wel eens waarom ik me met dit soort onderzoeken bezig hou. Mijn antwoord is: het is goed voor de wetenschap en goed voor vipassana.”

Vipassana retraites bestaan doorgaans uit tien dagen urenlang per dag mediteren op een kussen, afgewisseld met loopmeditatie. Wat maakt deze grondige aanpak nodig?

„Theoretisch inzicht alleen is niet genoeg, je moet het tot op je merg beleven. Concentratie-meditatie richt zich op het bereiken van mooie bewustzijnstoestanden als kalmte, compassie en de mystieke staat, maar met vipassana bevrijd je je van onheilzame bewustzijnstoestanden als onzekerheid, angst en haat. Eerst raak je het geloof in een vast ‘zelf’ kwijt, wat leidt tot de existentiële twijfel of alles wel de moeite waard is. Maar dan treedt een verandering van gezichtspunt op: als er geen zelf is, dan hoef je het ook niet te verdedigen. In het laatste stadium van verlichting verlang je niet meer naar een bepaalde bewustzijnstoestand, zelfs niet meer naar de mystieke staat.

„De mystieke staat is tijdelijk, de verlichting is permanent: ze verhouden zich tot elkaar als mooi weer tot een beter klimaat. Je moet die sublieme grenservaring ontstijgen om de angst voor de leegte te temmen. Anders blijft die angst je de rest van je leven achtervolgen.”

    • Annerieke Goudappel