Hiv-explosie met pillen beteugeld

Botswana ging jarenlang gebukt onder een zware hiv-epidemie. Nu stijgt de levensverwachting er weer. Tropenarts Bussmann begon een preventieprogramma.

Kandidaten van de jaarlijkse ‘Miss hiv’-verkiezing in Botswana dansen in traditionele klederdracht. Foto David White / Rex Features

Rotterdam. - In Botswana kelderde de levensverwachting van de bevolking tussen 1995 en 2005 van 65 naar 40 jaar. Oorzaak: een explosie van het aantal hiv-besmettingen. Bijna een kwart van de bevolking tussen de 15 en 49 jaar is er nu besmet met het aidsvirus. En de sterfte is hoog: in 2010 was een vijfde van de kinderen in Botswana wees. Na Swaziland is Botswana het ernstigst door hiv getroffen land.

De autoriteiten reageerden met een nationaal programma voor behandeling van dragers van hiv met virusremmende middelen. Botswana was het eerste ontwikkelingsland dat deze behandeling gratis en op grote schaal beschikbaar stelde. En met succes: in 2011 was de levensverwachting gestegen tot 53 jaar.

De Duitse arts Hermann Bussmann (Oberhausen, 1953) was de drijvende kracht achter dit programma. Gisteren promoveerde hij aan de Radbouw Universiteit in Nijmegen.

Tropenarts Bussmann had in Botswana vanaf 1995, toen de gevolgen van de aidsepidemie in volle omvang zichtbaar werden, de leiding van het DRM Hospital in de stad Mochudi. Daarnaast heeft Bussmann sinds 1998 een aanstelling aan de Harvard School of Public Health in Boston.

In zijn proefschrift noemt Bussmann die samenwerking met Harvard doorslaggevend voor het oprichten van een succesvol aids-bestrijdingsproject.

Eerdere pogingen hadden niet veel succes. Voorlichting, het bijhouden van besmettingen, vrijwillig testen en een programma om de besmetting van moeder op kind tegen te gaan hadden in de jaren tachtig en negentig weinig effect op de epidemie.

Halverwege de jaren negentig kwamen nieuwe medicijnen beschikbaar die de groei van hiv onderdrukten. In combinatie deden ze dat effectief en langdurig, maar de dure medicijnen kwamen in Afrikaanse landen niet snel ter beschikking.

Bussmann beschrijft hoe de samenwerking met Harvard doorslaggevend was. Harvard was vooral geïnteresseerd in vaccinontwikkeling en het verzamelen van zoveel mogelijk varianten van het virus. Bussmann vond dat er ook iets gedaan moest worden voor de besmette bevolking. Hij kreeg verder steun van particuliere en publieke organisaties voor ontwikkelingshulp.

Belangrijk voor het slagen is ook dat Botswana een stabiele regering heeft en voor Afrikaanse begrippen een welvarend land is, dankzij een bloeiende diamantindustrie. Het is qua landoppervlak vergelijkbaar met Frankrijk en is met iets meer dan 2 miljoen inwoners dun bevolkt.

Bussmann combineerde de introductie van medicinale therapie met wetenschappelijk onderzoek naar virustypen, de ontwikkeling van resistentie en de effecten bij de patiënten. Het leverde tien wetenschappelijke artikelen op die zijn gebundeld in de dissertatie die hij gisteren in Nijmegen verdedigde.

Intussen is in Botswana betaalbare, veilige en gemakkelijk te gebruiken medicatie beschikbaar, met een vrijwel continue levering. De therapietrouw wordt gecontroleerd door de omgeving van de patiënt.

Bussmann promoveerde in Nijmegen vanwege een persoonlijke connectie. Promotor André Van der Ven werkte in de jaren tachtig samen met Bussmann als tropenarts in Botswana.

Van der Ven: „Hermann heeft daarna zijn werk voortgezet in Botswana als public health expert, verbonden aan Harvard, terwijl ik in Nijmegen internist-infectioloog en hoogleraar International Health ben geworden.”

In Nijmegen bestaat al vijftig jaar een onderwijs- en onderzoeksprogramma tropische infectieziekten en volksgezondheid, met langdurige programma’s in Afrika en Indonesië. Van der Ven hecht eraan op te merken dat „Botswana zonder technische steun uit het Noorden dit hiv-programma niet had kunnen vormgeven of uitvoeren. Dit proefschrift laat zien dat ontwikkelingssamenwerking tot goede resultaten kan leiden.”

    • Dirk Vlasblom