Het eigen ik als vergissing

Nederland is in de ban van de Boeddha. En voor zijn gedachtegoed hoeven zijn aanhangers hun huiskamer niet meer uit. Boeddha staat voor een manier van leven die in het Westen lange tijd als wereldvreemd en zweverig werd betiteld.

De Boeddha zit en doet ogenschijnlijk helemaal niets. Zijn aandacht is naar binnen geslagen, zonder merkbare interactie met de wereld daarbuiten. Lange tijd dacht ik dat het andersom zat: in de buitenwereld leer je jezelf kennen en binnen heerst een zwarte nacht waarmee niets valt aan te vangen. Van ongrijpbare dingen als verlichting en oneindig bewustzijn werd ik onrustig.

In de jaren zeventig van de vorige eeuw schreef de bekende cultuurpsycholoog Han Fortmann in zijn boekje Oosterse renaissance: „De Amerikaan verovert de maan, het Oosten heeft duizenden jaren in de overtuiging geleefd dat de meeste energie nodig is om het eigen ik te ontmaskeren als een vergissing. Alle technisch vernuft die wij investeren in de wereld buiten ons heeft de oosterling gebruikt om de eigen menselijke natuur te leren kennen en in de hand te krijgen.”

Als Fortmann nog onder ons was zou hij met instemming kijken naar de tienduizenden Nederlanders die nu met yoga, mindfulness, meditatie, tai chi, advaita en andere technieken en inzichten afkomstig uit oosterse tradities zijn begonnen hun eigen ik als vergissing te ontmaskeren – of op zijn minst tot rust te laten komen te midden van een voortrazende wereld.

In de tijd van Fortmanns Oosterse renaissance was die renaissance nog helemaal geen renaissance. Westerlingen die een oosterse levensstijl nastreefden, moesten naar het Verre Oosten om van een goeroe aanwijzingen te ontvangen voor een verlicht bestaan. Terug in het Westen probeerden zij de nieuw verworven inzichten toe te passen en door te geven, maar lange tijd bleef hun bestaan marginaal. Voor de meeste Nederlanders was hun streven wereldvreemd en zweverig, etiketten die zij op de oosterse import plakten, misschien ook om afstand te bewaren tot angstaanjagende vragen die wel eens omtrent het eigen bestaan konden opkomen.

Niemand hoeft Nederland meer uit om onder leiding van een meester het innerlijk leven te cultiveren. Rients Ritskes, de ‘nuchtere zenleraar uit Friesland’, heeft inmiddels vijfentwintig vestigingen van zijn zen.nl geopend. Twee keer zo veel meditatiecentra zijn gelieerd aan de wereldberoemde Vietnamese meester Thich Nhat Hanh. Mindfulness en vipassana meditatie zijn op veel plekken ontdaan van hun boeddhistische context, maar even goed zitten daar mensen stil te wezen om de eigen natuur te leren kennen en in de hand te krijgen. Meer dan duizend officieel erkende yoga-docenten geven dagelijks door heel Nederland les volgens een van de oudste bewustzijnswegen op aarde, afkomstig uit India.

Voor het boeddhistisch gedachtegoed hoeft zelfs niemand de huiskamer meer uit sinds de Boeddhistische Omroep Stichting in 2001 een zendmachtiging kreeg op basis van de (omstreden) calculatie dat Nederland inmiddels een kwart miljoen boeddhisten huisvest.

Bandeloze reizen

Toen ik de afgelopen jaren werkte aan mijn boek Vagebond. In de ban van de mystieke islam, merkte ik dat mijn aandacht begon te verschuiven. Ik had het vliegtuig genomen naar de Sahara, gedreven door het verlangen naar bandeloos reizen door vreemde landschappen en de bijgeleverde vrijheid. Mijn lichtende voorbeeld was de Zwitserse reiziger en schrijver Isabelle Eberhardt, die aan het einde van de negentiende eeuw door de woestijn trok en opgenomen werd door een soefi-orde in Algerije. Ik kwam terecht bij deze soefi’s, de mystici van de islam, die haar naam onverminderd hoog bleken te houden.

Isabelle Eberhardt drong door tot de diepste diepten van haar ziel, zoals zij dat omschreef, langs de wegen die de sjeiks voor haar uitstippelden. Daar vond ze een vrijheid van een andere en veel grotere orde dan ze kende van haar trektochten door de woestijn. Mijn aandacht verlegde zich van het reizen door vreemde landschappen naar de innerlijke reis die deze mystici maken, maar waar ik zo weinig vat op kreeg dat ik bij een Amsterdamse soefimeester te rade ging. Zijn advies: je moet je hoofd onder je hart zien te krijgen. Met rationeel denken kwam je niet ver genoeg, dat stond juist een dieper begrip in de weg. Omstreeks dezelfde tijd klopte ik aan bij Zen Centrum Rotterdam, waar het ook bleek te gaan om het loskomen van begrippen, zodat een andere zienswijze zich kan aandienen.

De onvolprezen aanjager van het rationele denken, de twijfel, moest daarvoor op bepaalde ogenblikken plaatsmaken voor iets anders. Voor verwondering bijvoorbeeld. Twijfel is voor het intellect wat de verwondering is voor de mystiek. Het grote werk, zegt zenleraar Nico Tydeman, is gelegen in de overstap van het ene domein naar het andere, en het grote werk gebeurt in het volgen van een spiritueel pad.

Wiskundige Henk Barendregt wil met de vipassana meditatie die hij beoefent de innerlijke staat van vrijheid bereiken waaraan de mystieke ervaring ondergeschikt is. Ongeveer vijftien jaar geleden wilde Hanneke Groenteman hierover een programma maken. De redacteur die ze naar hem toestuurde, zei op een gegeven moment: „Dit is fascinerend! Maar niet geschikt voor onze kijkers.”

De Oosterse bronnen waar Johan Witteveen en Herman Wijffels voor hun werk op internationale topposities inspiratie uit geput hebben, zouden destijds ook een brug te ver geweest zijn voor de televisie. Ver voorbij hun pensioenleeftijd zien zij nu hoe de historisch opgelopen scheiding tussen Oost en West teniet wordt gedaan in een opkomend mondiaal bewustzijn.

Oosterse renaissance

Nog eenmaal Han Fortmann in Oosterse renaissance: „De zuivering en schoonmaak, die onze kennis de laatste eeuwen in het Westen heeft ondergaan door allerlei kritische theorieën, zou een verarming kunnen zijn, als er geen plaats meer zou zijn voor andere kenvormen.”

Aan de hand van de oosterse staalkaart van Nederland is te zien dat daar inmiddels plaats voor is gekomen, en de groei van centra die zich hiermee bezighouden is sinds de millenniumwisseling explosief te noemen.

De tijd is ernaar om te midden van alles wat mis gaat in de wereld die andere kenvormen uit te proberen en andere bewustzijnsmodi te ontwikkelen. Bewustzijnsmodi die hand in hand kunnen gaan met waar wij in het Westen in uitblinken.

    • Annerieke Goudappel