‘Geloof heeft niets te maken met vrouwenrechten’

Arabische vrouwenactivisten hoopten dat de ‘Arabische Lente’ vrouwen meer rechten zou brengen. Maar in plaats daarvan staan ze nu nog meer onder druk.

Zainab al-Suwaij’s grootvader was een Iraakse grootayatollah, de hoogste rang in de shi’itische islam. Zij is de eerste vrouw in haar familie die buitenshuis werkt. „Ik doorbrak de norm. Ze konden het niet begrijpen en accepteren. Ik herinner me dat mijn grootvader zei: Waarom werk je? Ik geef je drie keer zoveel als je nu verdient als je thuis blijft. Ik zei: dat is niet waarom ik werk. Ik werk omdat ik mijn punt wil bewijzen.”

Zainab al-Suwaij’s punt is vrouwenrechten, en die staan vandaag met de opkomst van moslimfundamentalistische partijen na de val van diverse autoritaire regimes nog verder onder druk in de Arabische wereld dan altijd al het geval was.

Veel vrouwenactivisten hadden vorig jaar na de val van sterke man Zine al-Abidine Ben Ali in Tunesië en Hosni Mubarak in Egypte hoge verwachtingen van de toekomst onder de nieuwe regimes. Maar niet Suwaij. „Ik had Irak meegemaakt na de omverwerping van het regime van Saddam Hussein in 2003. Iraakse vrouwen hadden sinds 1958 gelijke rechten. Maar de fundamentalistische partijen die vervolgens sterk opkwamen, wilden het islamitisch familierecht invoeren en er moest een harde strijd worden geleverd om dat uiteindelijk tegen te houden.”

Ook in Egypte en Tunesië zijn fundamentalistische partijen aan de macht gekomen. „Die zijn niet de beste vriend van vrouwenrechten. Ze hadden de vrouwen in de revolutie nodig om er een succes van te maken. Maar toen de vrouwen gelijke rechten eisten, was het opeens niet het juiste moment daarvoor”, zegt Suwaij in een vraaggesprek in Amsterdam. Ze was eerder deze maand in Nederland op uitnodiging van de Edward Schillebeeckx leerstoel voor theologie en samenleving aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.

U heeft een religieuze achtergrond, u draagt zelf een hoofddoek, maar u bent geen aanhanger van fundamentalistische partijen.

„Religieus geloof heeft niets te maken met hoe je leven inricht. Religie is een speciale relatie tussen een persoon en God. Maar de fundamentalistische partijen willen de rol van vrouwen in de politiek, de economie en het dagelijks leven minimaliseren.”

Ze vertelt over een conferentie in Irak in het najaar van 2003 over vrouwenrechten. Sommige deelneemsters aan de conferentie eisten dat een geestelijke zou komen om te checken of alles wel door de beugel kon. „Hij kwam en zei tegen mij: ‘u komt uit een religieuze familie, dat kan ik zien aan uw naam. Wat vertelt u onze vrouwen nou?’ Ik zei: ‘ik vertel hun over hun politieke en economische rechten’. Hij zei: ‘die hebben we niet in de islam. Vrouwen moeten thuis blijven’.”

Suwaij wees hem erop dat de eerste vrouw van de profeet Mohammed, Khadija, een koopvrouw was en dat hij voor haar werkte, en dat zijn laatste vrouw, Aisha, een leger aanvoerde van Medina naar Basra om te vechten. Ik zei: „ Uw rolmodel in de islam stelde de vrouwen in staat al die dingen te doen. Dus waarom probeert u de vrouwen nu tegen te houden?”

Een deel van het probleem is, zegt ze, dat veel vrouwen niet de opleiding hebben om degenen die hen tegenhouden met argumenten te overtuigen. „Het mobiliseren en organiseren van mensen vergt veel tijd, met name wanneer de politieke situatie instabiel is. Maar als je het nu niet doet kan je het later zeker niet doen. De situatie wordt moeilijker als deze partijen sterker worden.”

In Egypte hebben de Moslimbroederschap en de radicalere salafisten in de parlementsverkiezingen ongeveer twee derden van de stemmen gekregen. Vrouwen hebben voor hun eigen onderdrukking gestemd.

„De vrouwen denken niet altijd consequent over hun rechten. Hun stem voor deze partijen komt voort uit een emotionele reactie op Mubaraks regime. Vergeet ook niet dat deze partijen goed georganiseerd zijn. Ze verschaffen sociale diensten, ze gebruiken religie in toespraken. Alles wordt ingebed in religie. Ze verkopen politiek als een religieuze zaak. Ze zeggen de mensen: dit is jullie plicht, je verantwoordelijkheid voor God. Mensen willen behoren tot de juiste politieke partij. Veel mensen zijn emotioneel uitgeput, ze stemmen voor een partij met een religieuze achtergrond want dat is de veilige zone. Later ontdekken ze dat die religieuze partijen niet anders zijn dan andere politieke partijen.”

Is de situatie in Irak nu verbeterd voor vrouwen?

„Vrouwen hebben de handschoen opgenomen. De strijd gaat door. Ja, ze hebben stemrecht, ze hebben een quotum van 25 procent van de parlementszetels, maar er zijn nog genoeg andere problemen. Je moet het beeld in de hele regio zien, niet alleen in de nieuwe democratieën maar ook in de andere landen. Kijk bijvoorbeeld naar Marokko, daar hebben vrouwen de beste rechten, maar het schort nog steeds aan de uitvoering ervan. Je moet de maatschappij opvoeden.”

Hebben veel vrouwen in uw familie uw voorbeeld gevolgd?

„Ja, mijn zus en nichten. En sommigen begrijpen er nog steeds niets van. Het blijft een uitdaging. Maar het is onze plicht om de moeilijkheden te overwinnen en onze rechten te veroveren. Als ik ga zitten wachten, gaat niemand mij mijn rechten schenken. We willen gewone, gelijke burgers zijn en net zoals mannen deelnemen in de maatschappij.”

    • Carolien Roelants