Een tweede, kleinere 'Stapel' ontdekt

Weer is er fraude aan het licht gekomen in de sociale psychologie. De overeenkomsten met Stapel zijn treffend.

Rotterdam. Bij de een gaat het om meer dan dertig wetenschappelijke artikelen waarmee is gefraudeerd, bij de ander slechts om drie besmette artikelen. Verder zijn er vooral overeenkomsten tussen de psycholoog Diederik Stapel, die vorig jaar in Tilburg werd ontmaskerd als bedrieger, en de Belgische marketingexpert Dirk Smeesters, die nu in Rotterdam wegens fraude moet vertrekken.

Het rapport van de integriteitscommissie over de fraude van Smeesters is gisteren gepubliceerd door de Eramus Universiteit Rotterdam. Het begint met de melding van een Amerikaanse onderzoeker die Smeesters laat weten dat zijn resultaten „too good to be true” zijn. Het eindigt met de aanbeveling van de commissie om met regelgeving de cultuur in de sociale psychologie van het masseren van onderzoeksgegevens, te bestrijden.

De Belgische psycholoog Smeesters was als hoogleraar consumentengedrag niet zo’n grote ster als Diederik Stapel. Hij deed wel onderzoeken die op belangstelling van een breed publiek konden rekenen. Hij onderzocht de vaak onbewuste beweegredenen van het gedrag van consumenten. In Nederlandse en internationale media werd veel aandacht besteed aan zijn onderzoeken, waaruit bijvoorbeeld bleek dat mensen met een slordig bureau efficiënt werken, dat bedrijven beter geen al te dunne fotomodellen voor reclamecampagnes gebruiken, en dat mensen die aan de dood denken meer snoepen.

De manier waarop Smeesters tot deze conclusies kwam, lijkt sterk op die van Stapel, namelijk het manipuleren van onderzoeksgegevens. Stapel verzon onderzoeksgegevens en proefpersonen, Smeesters beperkte zich tot „datamassage”. Volgens de commissie liet hij bij enkele artikelen de gegevens van proefpersonen weg om de resultaten significant te maken.

Net als Stapel deed Smeesters veel onderzoek van begin tot einde zelf, wat tamelijk ongebruikelijk is voor hoogleraren; die laten het laboratoriumwerk doorgaans over aan promovendi en student-assistenten.

Dat laatste is ook een overeenkomst met Stapel, die koning was in zijn eigen rijk. En ook met de Rotterdamse internist Don Poldermans, die vorig jaar zijn baan als hoogleraar verloor na te zijn betrapt op datamanipulatie.

De sterkste overeenkomsten tussen de hoogleraren zitten in een onderzoekscultuur die volgens Smeesters eigen is aan zowel marketing als sociale psychologie. De integriteitscommissie schrijft dat hij „herhaaldelijk aangeeft dat de cultuur binnen zijn werkveld en zijn afdeling zodanig is dat hij zich als persoon niet schuldig voelt en ervan overtuigd is dat velen in publicaties gebruik maken van het bewust weglaten van data om significatie te bereiken”.

Rector magnificus Schmidt van de Erasmus Universiteit zegt dat Rotterdamse onderzoekers nog niet verplicht zijn om onderzoeksgegevens in een centrale databank aan te leveren. Binnenkort is dit wel verplicht.

    • Esther Rosenberg
    • Karel Berkhout