Belastingparadijs Cyprus bezwijkt onder gigantische bankensector

Nieuwsanalyse Cyprus was gisteren het vijfde land dat steun aanvroeg bij Europa. Het land vertoont veel overeenkomsten met IJsland. Een redding mag materieel klein zijn, geopolitiek is het zeer ingewikkeld.

Het is makkelijk om de aanstaande hulp noodlening voor Cyprus af te doen als een trivialiteit. Het eilandstaatje, en aantredend Europees voorzitter, zal volgens schattingen 20 miljard euro nodig hebben om gammele banken en gaten in de begroting te dichten. Klein bier vergeleken met de leningen aan Griekenland (240 miljard), Ierland (67 miljard), Portugal (78 euro miljard) en Spanje (maximaal 100 miljard).

Zo’n redenering is te simplistisch. De crisis in Cyprus laat zien hoe een land financieel en economisch kan ontsporen na toetreding tot de eurozone. De redding van Cyprus heeft ook geopolitieke consequenties. De EU en Rusland strijden om invloed over het belastingparadijs in de Middellandse Zee.

In aanloop en na het verkrijgen van het EU-lidmaatschap in 2004 groeide Cyprus hard, gemiddeld met 3,75 procent in de periode 2000 tot en met 2008. De economie was gebaseerd op toerisme, gunstige belastingverdragen, gemakkelijke scheepsregistratie en een lage winstbelasting. Wel EU-lid en in euro’s betalen, maar met soepeler regels. Dat was het Cypriotische verdienmodel.

Als gevolg daalde de werkloosheid tot slechts 3,8 procent in 2008. De staatsschuld bedroeg in hetzelfde jaar 48 procent van bbp. Cyprus kwam crisisjaar 2009 goed door met een krimp van slechts 1,9 procent.

De balansen van Cypriotische banken zwollen tot ruim 8 keer het bruto binnenlands product. Net als IJsland, het ‘drijvende hedgefonds’, had Cyprus als klein eilandje grote financiële ambities. Waar IJslandse banken graag financier waren in Groot-Brittannië, Scandinavië en Noord-Europa, waren Cypriotische banken dat voor Griekenland, de Balkan, Centraal-Europa en Rusland. Net als in IJsland resulteerde de stroom buitenlands spaargeld in een vastgoedhausse en een excessieve inkomensstijging. En net als in IJsland klapte de boel.

De Griekse crisis is de Cypriotische crisis geworden. Cypriotische banken hebben grote belangen in Griekenland. De Popular Bank, de tweede bank van Cyprus, is eigenaar van de Griekse Marfin Bank. Uit het jaarverslag blijkt hoe zwaar de klappen zijn. In 2010 nam Popular een voorziening van 266 miljoen euro om zich in te dekken voor Griekse leningen die niet terugbetaald werden. Vorig jaar was dat bedrag gestegen tot 1,15 miljard euro. Ook moest de bank voor 2,3 miljard euro afschrijven op Griekse staatsobligaties.

De verwevenheid van Cypriotische banken met de Griekse economie leidde een neerwaartse spiraal in, constateerde ook Menno Snel eind november. Snel is de Nederlandse bewindvoerder bij het IMF en is als kiesgroepvoorzitter ook verantwoordelijk voor Cyprus. Al snel rezen zorgen over de kredietwaardigheid van de Cypriotische overheid. „Sinds juni (vorig jaar, red.) heeft Cyprus geen effectieve toegang meer tot de internationale kapitaalmarkten”, schreef Snel. Op tienjaarsleningen betaalt Cyprus nu 17,3 procent rente.

De komende weken zal duidelijk worden hoeveel geld de Cypriotische regering precies nodig heeft. In elk geval is er binnen vier dagen 1,8 miljard euro nodig om de Popular-bank op last van de Europese toezichthouders een kapitaalinjectie te geven. Analisten verwachten dat het eiland in totaal zo’n 10 miljard euro steun nodig zal hebben.

Europa staat nu voor de opgave de lening aan Cyprus zo vorm te geven dat de economie weer gaat draaien. Dat betekent dat er een hervormingspakket vergelijkbaar met Griekenland, Portugal, Ierland en Spanje afgesproken zal moeten gaan worden. Eurogroepvoorzitter Juncker zei dat daarin in elk geval de grootste problemen van de Cypriotische economie in centraal zullen staan, „primair de financiële sector”.

Maar Cyprus zal niet tegen elke prijs bereid zijn de Europese hulp te aanvaarden. De Cyprioten hebben namelijk nog een troef achter de hand. Die heet Rusland.

De Russen hebben grote belangen op Cyprus. Het land fungeert wegens het gunstige fiscale (en meteorologische) klimaat niet alleen als populaire vluchthaven voor welvarende Russen, het is wegens zijn ligging (een sleutelpositie tussen Europa en het Midden-Oosten) ook van groot geopolitiek belang. In totaal wonen er 40.000 Russisch sprekenden op Cyprus (op een totale bevolking van 1 miljoen), die tussen de 10 en 20 miljard euro aan cash hebben gestald in de banken en in vastgoed.

De Russen hebben invloed op Cyprus. Vorig jaar nog gaven zij een lening aan Cyprus van 2,5 miljard euro. Daarmee, en met de grote economische belangen, kopen de Russen invloed op Cyprus. Begin dit jaar bijvoorbeeld, liet de Cypriotische regering – tegen de Europese afspraken in – een Russisch vrachtschip door dat wegens een storm tijdelijk bescherming zocht in de haven van Limassol. Aan boord van het schip waren vier containers vol met ammunitie voor de Syrische regering.

Cyprus zou in zijn eentje tegenover Brussel geen schijn van kans maken, maar de dreiging dat het eiland Europa de rug toekeert en voor de Russen kiest, maakt in de onderhandelingen met Brussel over noodsteun van Cyprus meer dan een perifeer eilandstaatje.

    • Egbert Kalse
    • Melle Garschagen
    • Merijn de