Schitterend het mes in eigen hand gestoken

Theaterregisseur Robert Wilson greep het leven van kunstenares Marina Abramovic aan voor een beeldenrijke voorstelling, die aangejaagd wordt door acteur Willem Dafoe.

Marina Abramovic in militair tenue, met aan haar zijde de androgyne zanger Antony Hegarty. Foto Lucie Jansch

The Life and Death of Marina Abramovic. Gezien: 22/6 Theater Carré, Amsterdam.

Drie meter boven de bühne van Koninklijk Theater Carré zweeft performancekunstenares Marina Abramovic als een heilige met een engel links en rechts van haar. Serene, ondoorgrondelijke uitdrukking op haar gezicht. Wit gewaad, geplooid als van een heiligenbeeld.

Dit is het bijna religieuze slotbeeld van The Life and Death van Marina Abramovic van de Amerikaanse regisseur Robert Wilson. In samenwerking met de kunstenares herschept hij haar leven in een beeldenrijke theatervoorstelling. Helemaal in het begin stonden er drie zwarte doodskisten op het toneel. Zo vat regisseur Wilson een heel leven samen: van dood tot herrijzenis.

In een reeks van strak geregisseerde, esthetische tableaus, gebracht als een gewijd ritueel, trekt het leven van Abramovic voorbij in traag tempo. Dat zijn de stijlkenmerken van Wilsons oeuvre, zoals we die kennen sinds het befaamde Einstein on the Beach uit 1976, ook vertoond in Carré.

Verteller Willem Dafoe vervult de rol van aanjager en hij doet dat voortreffelijk. Hij zorgt voor lichtheid en relativering, voor vaart en humor. Op het voortoneel verschanst hij zich in een kantoor opgetrokken uit krantenpapier. Op licht vileine wijze, gedragen door een schitterende dictie, leest hij uit kranten de levensfeiten van Abramovic voor. Dat is een vondst: gebeurtenissen in de wereld kunnen nog zo schokkend zijn, Marina’s leven krijgt voorrang. Hij somt de beslissende gebeurtenissen op, met een accent op haar militante moeder die met fysieke middelen haar dochter tot een ideaalmeisje wilde kneden.

Mooi is dat Abramovic (Belgrado, 1946) zelf de rol van haar moeder vervult. Komt ze op, geheel in het zwart, dan begeleidt een ijzig klikklakken van haar hakken haar bewegingen. Het is een vrouw naar wie je móét kijken. Ze richt haar donkere blikken rechtstreeks tot de zaal. Sensueel, uitdagend, lichtelijk arrogant, geamuseerd, soeverein. Net zoals ze optreedt in haar eigen performances.

Er is een schitterende scène die alles overtreft. Abramovic geeft aanwijzingen over de kunst van de performance. Met genadeloze precisie beschrijft ze elke handeling, hoe banaal of schokkend die ook is. Een mes in je hand steken, bijvoorbeeld, of naakt liggen en zwaar ademen met golvend lichaam onder een skelet, zoals in de performance Nude with Skeleton (2005). Ondertussen herhaalt een blondine met zwoele stem telkens hetzelfde advies: „Do it gorgeous.” Als je iets doet, doe het oogverblindend mooi en schitterend.

Gorgeous is zeker ook het optreden van de Britse androgyne zanger Antony. In Victoriaans zwart kostuum, hooggesloten en dichtgesnoerd, laat hij zijn falset klinken in songs als Snowy Angel, Watch Me en vooral Cut the World. Antony’s klaagliederen met emotionele uithalen in de hoge regionen staan in fraai contrast tot de formele wereld die Wilson oproept. Het is alsof Abramovic en Wilson langzaam de ene bladzijde na de andere van haar biografie openslaan met nu eens bozige, dan feërieke beelden. Maar altijd enerverend, alsof elke acteur in dit grootse geheel een geheime, vitale energie bezit.

Daarom ook is de beginscène met de drie doodskisten in deze raamvertelling zo treffend gekozen. Drie keer Abramovic’ afscheid. Welke kist bevat het lichaam van de werkelijke Abramovic? We moeten ernaar gissen. Als het aan het slot Abramovic in het midden naar de hemel zweeft, weten we het: de middelste. Dat was de echte kunstenares. Hiermee geeft zijzelf een antwoord op de vraag waarmee ze haar bewonderaars al een tijdlang kwelt. Voor de toeschouwers is het buitengemeen spannend deze verwijzingen te zoeken en, soms, te vinden. Hierdoor maken zij deel uit van de dood en herrijzenis van Marina Abramovic.

    • Kester Freriks