Lolita

De tentoonstelling in Filmmuseum Eye over Stanley Kubrick deed me sterk verlangen naar een weerzien met zijn films, schreef ik vorige week. Wat belette me de daad bij het verlangen te voegen? Ik huurde bij een videotheek Lolita uit 1962, naar de roman van Vladimir Nabokov. Vijftig jaar geleden gezien – daarna nooit meer.

Wat ik me herinnerde was een vaag waardeoordeel: tegenvallend. Zou ik nu opeens facetten zien die me destijds niet opgevallen waren?

Helaas. Na ruim tweeënhalf uur (lang, te lang) moest ik voor mezelf bekennen dat Lolita opnieuw op een teleurstelling was uitgelopen.

Wat ik vooral miste, was de tragiek die een wezenlijk bestanddeel is van Nabokovs roman. Hoofdpersoon Humbert Humbert is een geobsedeerde stakker die vergeefs een illusie najaagt, zijn vleesgeworden wensdroom Lolita is een eenzaam meisje dat zich van een vreugdeloze jeugd probeert te bevrijden. Nabokov schuwt de tragikomische kanten niet, maar het wordt bij hem niet een soort slapstick, zoals bij Kubrick vaak het geval is.

Alleen tegen het einde, als Humbert (James Mason) zijn uitgedoofde vlam Lolita (Sue Lyon) nog eens opzoekt en ze een duf vrouwtje blijkt geworden, voel je iets van de tragiek.

Het boek heeft in erotisch opzicht ook een broeieriger lading dan de film. De film is braver, biedt geen visualisering van zinnen als: „…en haar tanden rustten op haar glinsterende onderlip, terwijl ze zich half afwendde, en mijn kreunende mond, heren van de jury, raakte bijna haar blote hals toen ik tegen haar linkerbil de laatste stoot uitperste van de langste extase ooit door mens of monster gekend.” (Vertaling Rien Verhoef.)

Dergelijke scènes durfde Kubrick niet aan, hij heeft Nabokov zelfs voorgesteld om de film te laten eindigen met een huwelijk van Humbert met Lolita. Op de tentoonstelling hangt een briefje van Nabokov waarin hij Kubrick complimenteert met het scenario, al stelt hij nog wel enkele veranderingen voor. Op de aftiteling staat Nabokov als scenarioschrijver vermeld, maar in werkelijkheid herschreven Kubrick en James Harris zijn scenario drastisch.

Toen ik de film opnieuw gezien had, zocht ik de commentaren van Kubrick en Nabokov op. Nabokov was, volgens zijn biograaf Brian Boyd, teleurgestelder over de film dan hij in het openbaar liet blijken. Kubrick zei jaren later: „Had ik beseft hoe ernstig de beperkingen (door de censuur) waren, dan zou ik de film vermoedelijk niet gemaakt hebben.” Hij noemde de film zijn enige echte mislukking, het boek was eigenlijk te goed voor een filmbewerking.

Er hangt op de tentoonstelling ook een briefje van een volwassen Sue Lyon, die als 14-jarige de in het boek aanvankelijk 12-jarige Lolita speelde. Ze bedankt Kubrick voor haar toenmalige succes, maar met de filmwereld wil ze niets meer te maken hebben. „I am married to a wonderful man named Richard. […] Our marriage has been like a dream come true and I am very, very happy.”

Het was al haar vijfde huwelijk en zeven jaar na dit briefje was ze alweer gescheiden. Op YouTube circuleert een filmpje waarop ze uitlegt dat ze geen filmcarrière wilde omdat ze het publiciteitscircus haatte. Ze zat eens als 16-jarige in een talkshow, enkele dagen na de dood van haar broer. De interviewer vroeg haar of die broer zelfmoord had gepleegd vanwege haar rol als Lolita. Ze vertrok zonder nog iets te zeggen.

Wat een fictief karakter al niet teweeg kan brengen.

    • Frits Abrahams