Laat niet iedere gek wegkomen met gekte. Gevoelloze Breivik wist dat hij kwaad deed

Het proces tegen de massamoordenaar Anders Breivik wordt overschaduwd door een enkele vraag: is hij toerekeningsvatbaar of niet. Dat rigide strafrechtelijke onderscheid diskwalificeert geesteszieken die wél tegen hun kwade genen ingaan en plaatst ‘voelen’ boven ‘weten’. Maak natuur niet belangrijker dan sociale normen.

Breivik groet psychiater Synne Soerheim. Foto AFP / Odd Andersen

Het proces tegen de massamoordenaar Anders Breivik wordt overschaduwd door een enkele vraag: is hij toerekeningsvatbaar of niet? Dat rigide strafrechtelijke onderscheid diskwalificeert geesteszieken die wél tegen hun kwade genen ingaan en plaatst ‘voelen’ boven ‘weten’. Maak natuur niet belangrijker dan sociale normen.

Nergens staat een dader zo centraal als in het onderzoek naar zijn toerekeningsvatbaarheid. In het onderzoek naar Breiviks geestesgesteldheid werden forensisch psychiaters ‘geholpen’ door journalisten en leken van buitenaf. Dat kan geen kwaad, want de psychiaters die stelden dat Breivik ontoerekeningsvatbaar is, bleken onvoldoende kennis te hebben van rechtsextremisme als ideologie. Ze dachten vooral vanuit hun eigen discipline.

Op basis van elkaar tegensprekende adviezen heeft de aanklager deze maand besloten om Breivik het stempel ontoerekeningsvatbaar te geven. Op 24 augustus zal bekend worden of de rechtbank in Oslo daarin meegaat. Het vonnis zal duidelijk maken of de Noor een paranoïde schizofreen is - iemand met stabiele wanen, zoals megalomanie - of een gewelddadig politiek activist die het nodig vond 77 mensen de dood in te jagen.

Het is overigens nog maar de vraag of het ene het andere uitsluit. Het lijkt er immers op dat Breivik in de waan leefde een verzetsheld te zijn. Derde optie is dat hij enkel gedreven werd door de wens om te doden, maar dat lijkt onwaarschijnlijk omdat hij zijn daad motiveerde met een manifest en een links jongerenkamp uitkoos als doelwit. Wat ook kan: hij fabriceerde een politieke reden om de wens om te doden te legitimeren. Of hij bedacht al die nonsens om zijn vermeende narcisme te voeden, de wereldroem te krijgen waar hij mogelijk naar snakte.

Nurture moet nature bestrijden. Zeker bij geesteszieken

Breivik wil dat de aanslagen hem toegerekend worden. Ter zitting verklaarde hij dat je soms kleine barbaarse dingen moet doen om grotere te voorkomen. Het doel heiligt de middelen, dat idee. Met de grote barbarij bedoelt hij de ‘islamisering’, aangewakkerd door ‘marxisten’. Zijn aanslagen ziet hij daarom als noodweer en daarom verzocht hij zijn advocaat vrijspraak aan te vragen. Een krankzinnigheidsverklaring ziet hij als belediging. Logisch: een toneelspeler wil tijdens zijn spel ook niet horen dat alles nep is.

Wat moet de maatschappij - en in het bijzonder de immens grote groep nabestaanden - met alle kolder die er mogelijk in het hoofd van Breivik rondspookte? Het gezonde verstand zegt: geef hem de maximale gevangenisstraf voor wat hij willens en wetens deed. En niet: verpleging in een gesloten inrichting, waarin hij als patiënt alle zorg krijgt. Dat is moeilijk te verkroppen. Alles wijst erop dat Breivik bewust 77 mensen slachtofferde, een weloverwogen daad. Daarvoor moet je je gevoel uit kunnen schakelen of nauwelijks gevoel hebben. Hijzelf houdt het op het eerste: met drugs en training zou hij empathie getemperd hebben. Ook nu nog. Hij schoot alleen vol bij het terugzien van zijn eigen propagandafilmpje en glimlachte op momenten waarop zijn verschrikkingen besproken werden. Berouw heeft hij nooit getoond. Breivik persisteert in het idee dat wat hij deed noodzakelijk was, maar erkent het barbaarse element.

Misschien is het verstandiger als de rechtspraak zich in dit soort gevallen niet blindstaart op ziekelijke stoornissen aan de geestvermogens, maar uitzoekt of Breivik wist dat wat hij deed strafbaar is. Zo’n onderzoek is snel afgerond, want in zijn manifest blikte hij al vooruit op het strafproces. Het is ook een signaal richting krankzinnigen: wat je je ook in je hoofd haalt, weet dat je misdaden vervelende consequenties voor jou zullen hebben. Daarmee nemen we ze serieus als burgers. Als mensen met rechten en plichten. Juist deze groep leert meer van de stok dan van de wortel, aangezien ze van nature niet altijd het verschil tussen goed en kwaad aanvoelen. Juist deze mensen hebben er weinig aan als ze wegkomen met ongepast gedrag. Als nature (genetisch profiel) de overhand heeft, moet de maatschappij vol inzetten op nurture (sociale normen).

Wat dat betreft kunnen we veel leren van neurowetenschapper James Fallon, hoogleraar aan de Universiteit van Californië. Hij onderzoekt sinds midden jaren negentig de hersenen van psychopaten en zoekt naar biologische verklaringen voor hun gedrag. Die zijn er: hersenscans van psychopaten lichten anders op dan hersenscans van gewone mensen. Het emotionele gebied, met name dat van de angsten, is onderontwikkeld. Op aandringen van zijn moeder besloot Fallon zes jaar geleden de hersenen van zijn eigen gezin te scannen. De stamboom kende namelijk nogal wat moordenaars. Gelukkig bleek er niets met zijn directe familieleden aan de hand, maar tot zijn verbazing vertoonde zijn eigen genetisch profiel grote overeenkomsten met dat van een psychopaat. Verrassend genoeg reageerde Fallons gezin opgelucht: eindelijk konden vrouw en kinderen zijn gedrag plaatsen. Ze hielden van hem - hij is grappig, charmant en enthousiast - maar sensitief bleef hij hier en daar wat in gebreke. Of zoals hij het zelf zegt in een BBC-documentaire: “Ik kan een begrafenis afzeggen vanwege een feestje. Ik weet dat het verkeerd is, maar het kan me niks schelen.”

Vechten tegen genetische aanleg. Dat is de kunst

Psychologie Magazine publiceerde vorige week een interview met Fallon. Daaruit blijkt dat Fallon zich als geen ander bewust is van zijn gedrag. Hij kan het niet laten om zijn 8-jarige kleindochter met een spelletje Scrabble te verslaan, vertelt hij. “Ik heb allerlei lepe trucjes om haar in de val te laten lopen. Anderen zeggen tegen me ‘laat dat kind toch winnen’, maar dat is voor mij ondenkbaar. Ik kan haar op het verkeerde been zetten door bijvoorbeeld heel overtuigend blij of boos te kijken wanneer ik dat niet ben. Vergis je niet, ik ben een meestermanipulator.” Fallon doet geen vreselijke dingen met zijn ‘kunsten’, heeft geen strafblad, het gaat hem om het manipuleren als spel. “Kijken hoe snel een ander als was in mijn handen wordt.” Nu hij zijn psychopathische kant heeft erkend, probeert hij empathie te veinzen. Zoals uit eigen beweging boodschappen halen en dan dingen uit te zoeken die zijn vrouw lekker vindt. “Ze waardeert de poging, maar ze lacht er ook om: ze zegt dat ik het niet uit gevoel voor haar doe.” Dat Fallon niet ontspoord is, wijt hij aan een gelukkige en liefdevolle jeugd. Dat ‘overschreef’ zijn genen. Een aanleg waartegen hij nu nog sterker vecht met oefeningen in empathie.

Van Breiviks jeugd weten we helaas weinig. Zijn moeder heeft uit privacyoverwegingen nog maar weinig losgelaten en een psycholoog uit zijn kindertijd hoefde niet onder ede te getuigen. We weten wel dat zijn ouders scheidden toen hij nog maar een kleuter was en dat hij als kind telkens grenzen opzocht. Sinds 2006 zou Breivik geradicaliseerd zijn en zich als een freak in het huis van zijn moeder hebben gedragen. Breivik is misschien geen psychopaat, maar heeft mogelijk net als Fallon genen die tot oerslecht gedrag kunnen aanzetten.

Stel dat Fallon alsnog aan het moorden slaat. Grote kans dat psychiaters hem ontoerekeningsvatbaar verklaren. Maar zijn zelfonderzoek zou ongetwijfeld aan bod komen in de rechtszaal. Hij wist toch dat je mensen niet mag vermoorden? Had hij - zoals hij eerder demonstreerde - ook nu niet tegen zijn genetische aanleg in kunnen gaan? Datzelfde kunnen we ons bij Breivik afvragen. Hij heeft weliswaar niet Fallons proces doorgemaakt, maar uit zijn manifest en verklaringen blijkt dat hij dondersgoed wist dat een aanslag maatschappelijk onacceptabel is. Hij voelde misschien niet aan dat massamoord strafbaar is, maar wist het wel. Dat mag hem als ontoerekeningsvatbare verdachte best toegerekend worden.

    • Steven de Jong