Hoe rondlummelen ons de swiffer bracht

Elsbeth Etty neemt de stapel binnengekomen boeken door, signaleert en geeft een eerste oordeel. Met deze week het genie van Don DeLillo, oude activisten en jonge schrijvers.

Stel je een strafinrichting voor, waar criminele zakenbankiers, investeerders, speculanten, fraudeurs en belastingontduikers dagelijks op televisie een kinderprogramma volgen waarin de beursberichten worden gepresenteerd door de dochtertjes van één van de gedetineerden. Een absurde situatie, die het mogelijk maakt alle obsessies van deze tijd, de leegheid van het bestaan, de verloren wereld, de beklemming van de gevangenschap, de vervreemding van alles, in een kort verhaal te vangen, aan de kaak te stellen en belachelijk te maken, op voorwaarde dat een grootmeester als Don DeLillo dit verhaal vertelt (‘Hamer en sikkel’ uit 2010). Het is uitgesloten in enkele zinnen bij benadering recht te doen aan de thematiek, de compositie en de taal van de verhalen in de bundel De engel Esmeralda (Anthos, vert. Gerda Baardman en Jan de Nijs, 231 blz. €19,95) die tussen 1979 en 2011 in diverse Amerikaanse tijdschriften verschenen. Evenals in zijn fabuleuze romans weet DeLillo (1936) ook als verhalenschrijver met een verbluffende trefzekerheid de zere plekken in de hedendaagse samenleving te raken en onze angsten aan te boren.

Het ontstaan van nieuwe ideeën en inzichten, het oplossen van raadsels, uitbarstingen van inspiratie – volgens neurologisch onderzoek gebeurt dat in de rechter hersenhelft. Hoe creativiteit werkt door de Amerikaanse wetenschapsjournalist Jonah Lehrer (Business Contact, vert. Robert Vernooy, 288 blz. €19,95) bespreekt de uitvinding van het plakband en de swiffer (een vloerwisser). De auteur begrijpt hoe Bob Dylan ‘Like a Rolling Stone’ schreef. De linker hersenhelft concentreert zich op de letterlijke betekenis van woorden, in de rechter hersenhelft komen overlappende associaties en zicht op verbanden en grotere gehelen tot stand. Hoe zet je de rechter hersenhelft aan het werk? Rondlummelen, tijd verspillen, ommetje maken. Maar dat wisten we zonder de poeha van Lehrer toch allang?

Stépahne Hessel, de 94-jarige Franse oud-verzetsman en diplomaat die betrokken was bij de opstelling van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, heeft met zijn pamflet Neem het niet! (tegen ‘de dictatuur van het geld’) onwaarschijnlijk veel weerklank gevonden. In Geloven in het onwaarschijnlijke (Van Gennep, vert. Hanneke Los en Paul Syrier, 207 blz., € 16,–) verknoopt hij herinneringen met actuele beschouwingen. „De overtuigde democraat heeft maar één programma: hij moet iedereen toegang verschaffen tot datgene waarop allen recht zouden moeten hebben, uit naam van hun gelijkheid op het gebied van vrijheid en rechten.” Van het gedram over nationale soevereiniteit moet hij niets hebben. En ach, men moet Hessel de zelfingenomenheid waarvan dit boek ook getuigt maar vergeven, zijn leeftijd, verdiensten en geestkracht in acht nemende.

„Ze was een revolutionaire van het eerste uur, antifasciste en antistaliniste”, schreef Le Monde bij de dood van de in Argentinië geboren Mika Etchebéhère (1902-1992), die tijdens de Spaanse Burgeroorlog als lid van de trotskistische POUM als enige vrouw een colonne aanvoerde. In het nawoord bij haar roman Mika (Anthos, vert. Marga Greuter en Margriet Muris, 311 blz. € 19,95) noemt de Argentijnse bestsellerauteur Elsa Osorio haar hoofdpersoon ‘een soort vrouwelijke Che Guevara’. Eeuwig zonde dat zij geen biografie aan deze vergeten heldin heeft gewijd. De roman, deels geschreven in een irritante jijvorm, („wat bracht je ertoe in Spanje te gaan vechten?”) doet geen recht aan de uiterst gecompliceerde geschiedenis. Een gemiste kans, des te meer omdat, zoals Osario zelf zegt, „er niet één politieke partij of groepering [is] die het verhaal van Mika’s heldendaden aan toekomstige generaties doorgeeft.”

In de bundel Ook olifanten moeten door (Passionate Bulkboek, 160 blz. € 14,95) staan veertien verhalen en één gedicht van wat de redactie ‘Dé vijftien literaire talenten van morgen’ noemt. Het gaat om de finalisten 2012 van Write Now!, de grootste schrijfwedstrijd voor jongeren van het Nederlandse taalgebied. Het verhaal van winnaar Vincent van Meenen, een 22-jarige student aan het Antwerpse conservatorium, heet ‘Cowboy’. Rashif moet op bezoek bij de weerzinwekkende Vlaams-nationalistische grootouders van zijn vriendinnetje. Opa blijkt zijn dochters te hebben misbruikt, oma heeft hem altijd gedekt, ook voor de rechter. Nogal Verdiet-van-Belgë-achtig. Geen Hugo Claus in de dop, maar zeker veelbelovend. Voorgaande finalisten en winnaars van Write Now! zoals Tonie Mudde, Maurice Buehler, Thijs de Boer en Maartje Wortel hebben inmiddels één of meer boeken gepubliceerd.

    • Elsbeth Etty