Geen team, geen kans

Het Nederlands elftal ging tijdens het EK voetbal ten onder aan te grote ego’s. Spelers waren meer met zichzelf bezig dan met het teambelang. Bondscoach Bert van Marwijk kon daar niets aan veranderen. Vooral spits Klaas-Jan Huntelaar lag op ramkoers.

Bert van Marwijk Foto AFP

Het verhaal van het EK, is het verhaal van Nederland-Denemarken. Eén kans kreeg trainer Bert van Marwijk om met een klinkende zege een groep vedettes in toom te houden. Het ging mis. Zowel tactisch, fysiek als mentaal. Klaas-Jan Huntelaar lag op ramkoers. En daarna was er geen houden meer aan.

Bert van Marwijk

Van Marwijk is geen prater. Urby Emanuelson moest via het nieuws op internet vernemen dat hij niet mee zou gaan naar het EK voetbal in Polen en Oekraïne. Siem de Jong kreeg tot zijn afwijzingsgesprek een week lang niet meer dan een knikje van de bondscoach. Dat was alles. Zo kan het met Huntelaar niet gaan, weet Van Marwijk. Ook tijdens het WK, twee jaar eerder, was hij ontevreden over zijn reserverol. Hij ontdooide destijds pas na tien dagen.

Eind mei spreken de twee elkaar voor het eerst in de voorbereiding op het EK in Lausanne. Van Marwijk zegt dat hij een meespelende spits wil. Huntelaar denkt dan nog dat hij een eerlijke kans krijgt. Op 1 juni volgt in Hoenderloo het definitieve slechtnieuwsgesprek. Huntelaar is razend en wijst op zijn eigen kwaliteiten. Twaalf keer scoorde hij tijdens de kwalificatie voor het EK. Moet Van Marwijk een speler die zo boos is wel meenemen?

Van Marwijk heeft meer zorgen. Arjen Robben is geknakt na een gemiste strafschop in de Champions League-finale tegen Chelsea en wordt uitgefloten door zijn eigen supporters, Wesley Sneijder is het hele seizoen niet fit geweest, Ibrahim Afellay is net terug van een zware blessure. Van Marwijk houdt graag vast aan zekerheden, maar die zijn hem ontvallen. Hij voelt dat de druk groot is na de verloren WK-finale van twee jaar terug. In de oefenduels test hij verschillende mogelijkheden. Het is een geluk dat Robin van Persie tweemaal scoort tegen het zwakke Noord-Ierland. Van Persie en Afellay kunnen het goed met elkaar vinden. Die moeten samen. En Robben is zijn beste speler, die speelt sowieso in Oranje. Hij wil het zijn sterspelers – Sneijder, Robben, Van Persie – zo aangenaam mogelijk maken.

Van Persie ontslaat hij, tot grote ergernis van de anderen, van de plicht de media te woord te staan. Hij is de enige met dit privilege. Van Marwijk laat Van Persie nooit vallen. Na de eerste wedstrijd tegen de Denen zullen de media en de reserves wel zien dat hij gelijk heeft. Van Marwijk wil niet experimenteren tegen de Denen, het gevoel van twee jaar geleden moet terugkeren.

Maar het loopt anders, Oranje verliest en Van Marwijk moet voor het eerst bij dit Oranje aan serieus crisismanagement doen. Via Mark van Bommel en Sneijder probeert hij een beroep te doen op het groepsgevoel, maar de gepasseerde Rafael van der Vaart en vooral Huntelaar ruiken hun kans. Ze gaan muiten. Het maakt hem kribbig. Huntelaar is fel. Hij is een stoorzender. Niet eerder maakte Van Marwijk in zijn trainercarrière een speler mee die zo vervelend is. Maar ook de spelers zien dat Huntelaar veel te ver gaat. Hij stelt zijn eigenbelang boven dat van anderen. Van der Vaart gaat in zijn kielzog mee. Het team valt uit elkaar in drie blokken: 1. Huntelaar/Van der Vaart. 2. Sneijder/Van Bommel. 3. Afellay/Van Persie.

Van Marwijk probeert het nog één keer met zijn vertrouwde opstelling. Tegen Duitsland, tien miljoen Nederlanders kijken mee. Het loopt mis en na de 2-0 van Duitsland geeft hij toe: hij brengt Van der Vaart en Huntelaar na de rust in. Niet hij, maar de buitenwereld bepaalt vanaf dat moment de opstelling. Wil het volk Huntelaar en Van der Vaart, zoals De Telegraaf dag in dag uit schrijft, dan krijgt het Huntelaar en Van der Vaart. Een betrokkene concludeert achteraf: „Hij had Huntelaar weg moeten sturen. Dat was een signaal geweest. Dan had hij respect afgedwongen. Maar dat type trainer is hij niet.” De KNVB zal het EK evalueren en niet voor 6 juli een beslissing nemen over de toekomst van de bondscoach die tot medio 2016 onder contract staat. Ingewijden sluiten niet uit dat Van Marwijk de evaluatie niet afwacht en opstapt.

Rafael van der Vaart

Van der Vaart is een familyman. Een dag na Nederland-Denemarken twittert hij over het geluk van zijn huwelijk. Iedereen kan het lezen. Zo kent het grote publiek hem ook: hij is geen druktemaker, relativeert veel. Twee jaar geleden, tijdens het zo succesvol verlopen WK, eindigt hij als wisselspeler. Natuurlijk is hij teleurgesteld, maar ruzie maken is niets voor hem. Maar na de wedstrijd tegen Denemarken knapt er iets. Aan de buitenkant is het niet te zien, maar van binnen kookt het.

In de kwalificatiereeks speelde hij praktisch alles. Zoals die geweldige wedstrijd tegen Zweden. Het werd 4-1, maar het had ook 8-1 kunnen zijn. Nederland overklaste de Zweden met snel combinatievoetbal, precies zoals Van Marwijk het wilde. In de basisopstelling: Van der Vaart, Huntelaar, Afellay en Sneijder. Geen Robben, en geen Van Persie.

Toch kiest Van Marwijk wederom niet voor Van der Vaart. De speler van Tottenham Hotspur begrijpt zijn keuzes niet: had Van Marwijk niet steeds gezegd dat hij het belangrijk vond dat spelers spelen bij hun club? Afellay komt terug van een zware blessure, is niet wedstrijdfit en heeft het hele jaar niet gespeeld. Nigel de Jong en Wesley Sneijder hebben bij hun clubs pas aan het einde van het seizoen in de basis gestaan. Van der Vaart speelde zelf bijna wekelijks bij Tottenham Hotspur.

Na Denemarken komt alle frustratie eruit. Van der Vaart eist een basisplek en vindt in Huntelaar een maatje. Huntelaar is ziedend over de keuzes van Van Marwijk. Van der Vaart gaat op zijn manier de strijd aan. Maar beiden voelen aan: Van Marwijk heeft gegokt en verloren. Hij is kwetsbaar nu. Van der Vaart wil een eerlijke kans. Toch zit hij tegen Duitsland wederom op de bank. Hij mag pas invallen als Nederland na een dramatische eerste helft met 2-0 achterstaat. Na de uitschakeling van Oranje zegt Van der Vaart: „Je ziet iets gebeuren in de groep wat er voorheen niet was. Dat voelde ik na de wedstrijd tegen Denemarken. Als je verliest komen bepaalde dingen boven. Ik wilde geen herrie schoppen, maar toch waren er irritaties. Zolang je wint is het goed. Nu verlies je meteen. Daarna werd alles anders.”

Klaas-Jan Huntelaar

Ziedend is hij. Twaalf doelpunten in de kwalificatie, 29 in de Duitse competitie. En toch zit Klaas-Jan Huntelaar tijdens het EK op de bank. Huntelaar kan zijn woede niet beheersen. In de voorbereiding heeft hij twee gesprekken met Van Marwijk gehad. Hij is boos geworden, hij heeft doelpunten gemaakt. Het maakt niet uit: hij krijgt geen eerlijke kans.

Tijdens het EK zoekt hij nadrukkelijk Rafael van der Vaart op. Ze ergeren zich aan Van Marwijk die Van Persie privileges geeft, die spelers laat spelen die niet fit zijn en die teruggrijpt op het degelijke team van twee jaar eerder.

Na Denemarken gaat de trukendoos open. Heel Nederland wil Huntelaar en daar maakt Huntelaar gebruik van. Hij zwijgt niet langer tegen journalisten als blijkt dat Van Marwijk hem ook tegen Duitsland niet op wil stellen. De leiding van Oranje annuleert een gepland interview met de NOS. Dagenlang schrijft De Telegraaf over de spits. Een aanwezige: „De Telegraaf was wel heel erg pro-Huntelaar. In een team is dat niet goed voor de sfeer. Dat zien die andere jongens ook.” Het zal Huntelaar een rotzorg zijn: hij wil spelen.

Tegen Portugal krijgt hij eindelijk een kans vanaf het begin. Hij krijgt geen enkele bruikbare voorzet van de zijkanten. Het EK is voorbij. Voor Huntelaar is het duidelijk: hij zal nooit meer onder Van Marwijk in een soortgelijke situatie op de bank beginnen. Een betrokkene: „De nieuwe bondscoach moet met een schone lei beginnen. Ga ik met Huntelaar verder of met Van Persie? Samen gaat niet meer. Dat heeft Huntelaar wel laten weten.” Een ander: „De spelers zijn klaar met Huntelaar, ik vraag me af er nog toekomst voor hem is in Oranje. Ik sluit niet uit dat er een opstand komt als hij weer geselecteerd wordt. Bijna niemand wil nog met hem voetballen. Als het Nederlands elftal volgende maand tegen België oefent zal er veel duidelijk worden.” Huntelaar gaat na het EK op survivaltocht in Zweden.

Wesley Sneijder

Waar Van der Vaart meer een familyman is, is Wesley Sneijder nog steeds een ondeugend straatjochie. Verwend in Madrid, tot bloei gekomen in modestad Milaan. Sneijder ging pas twee maanden voor het EK alles op alles zetten en was niet compleet fit. Hij is een totaal ander type dan een huismus als Van Bommel. En toch: Sneijder wil presteren na een waardeloos seizoen in Italië. Hij was twee jaar geleden de belangrijkste man in het elftal dat tot de finale reikte en hij gelooft er weer in.

Als Sneijder iets wil, dan lukt het. Sneijder vindt daarin aanvoerder Van Bommel. Zij bewaken samen het groepsproces. Sneijder praat met Van Marwijk, maar ziet ook dat Afellay en Van Persie zich afzonderen, dat Van der Vaart en Huntelaar in opstand komen. Hij is woest als blijkt dat de besloten training voor de laatste wedstrijd tegen Portugal gelekt wordt naar De Telegraaf. De betrokkenen verdenken John Heitinga, die eerder al lekte naar De Telegraaf, of Huntelaar. Sneijder speelt liever met Huntelaar, maar als zowel Van Persie als Huntelaar als Van der Vaart moeten spelen, dan gaat hij tegen zijn zin akkoord met een plek als linksbuiten. Hij speelt vervolgens zijn minst goede wedstrijd van het EK.

Na afloop staat hij lang met zijn arm over de schouder van Robben. „Het is duidelijk dat de sfeer in de groep anders was dan de afgelopen vier jaar”, zegt hij na de uitschakeling. „We hadden altijd dingen voor elkaar over. Op de één of andere manier was dat weg. De ego’s moeten opzij gezet worden, heb ik wel eens geroepen.”

Gregory van der Wiel

Hij was misschien wel de slechtste speler van Oranje tijdens het EK. Na de laatste wedstrijd stamelt hij voor de televisiecamera’s dat het hele team tegen hem was. Dat hem niets gegund werd. Het is een ontluisterend beeld. Van der Wiel is een verdediger die langs de lijn wil draven. Met Dirk Kuijt als rechtsbuiten kon dat prima. Kuijt is een harde werker, zakt ook veel terug waardoor Van der Wiel de bal in kan spelen. Die klik heeft hij niet met Robben. Zelden speelden ze ook samen. Robben wil alleen maar vooruit, waardoor Van der Wiel alleen achteruit kan spelen. Bovendien loopt Robben na de wedstrijd tegen Duitsland – waar hij steeds de opkomende Philipp Lahm moest afstoppen – tegen Portugal niet met zijn man mee, waardoor Van der Wiel ineens tegen twee aanvallers komt te staan. Het akkefietje tussen Robben en Van Marwijk over meeverdedigen dat deze week naar buiten kwam is typerend. Van Marwijk sommeerde Robben in het duel tegen Portugal mee te lopen met zijn directe tegenstander, waarop Robben riep: „Hou je bek man.” Van der Wiel mag het probleem oplossen. Als hij de bal krijgt, wil niemand hem hebben. Dan is de keus: of een lange haal naar voren, of terug naar doelman Maarten Stekelenburg. Het ontbreekt hem aan durf om ploeggenoten die in de dekking staan, in te spelen. Hij voelt zich anders dan de anderen. In de omgeving van Oranje zeggen mensen weleens tegen hem: „Je moet meer voor jezelf opkomen. Je bent te passief, bijt van je af.” Maar zo is hij niet. Van der Wiel is nu naar New York, om alles van zich af te zetten.

Arjen Robben

In potentie de beste speler van Oranje, maar Arjen Robben haalt nooit zijn niveau. De weken voor het EK zijn een mentale worsteling. Hij zou graag met vakantie willen, maar de ruimte daarvoor ontbreekt: de KNVB en zijn club Bayern München zijn een oefenwedstrijd overeengekomen waarin Robben dient te spelen. De Bayern-fans fluiten hem uit. Dan de voorbereiding op het EK. Hij merkt dat de automatismen er niet meer zijn, valt telkens terug op zijn linkerbeen. De explosiviteit is weg. Hij zegt tegen Van Marwijk dat hij geen penalty’s meer zal nemen. Die neemt Van Persie maar. Van Marwijk garandeert hem een basisplaats. Tegen Denemarken is het gevoel weer wat terug. Alleen: hij twijfelt in de laatste meters. Voorzetten of zelf schieten?

Na Denemarken neemt het ongemak toe. Robben laat zich niet onbetuigd: hij vindt dat Van Marwijk zich meer moet laten gelden. Als Van Marwijk zich laat intimideren door Huntelaar neemt bij Robben de waardering voor zijn coach af. Hij opteert nog met Kuijt te beginnen, net als op het WK. Kuijt geeft meer stabiliteit in het team. Even staat de naam van Kuijt ook in de opstelling voor het duel met Duitsland. Maar vlak voor de wedstrijd blijkt dat Afellay zal spelen. Robben loopt zich vast in de Duitse defensie, net zoals hij zich vastloopt tegen de Portugezen. Hij moet meer wisselen met Afellay van Van Marwijk, meer meeverdedigen, maar hij is doodop. Tegen Denemarken is hij de speler die de meeste meters maakt. Ziet de trainer dat dan niet? Na Portugal zegt Robben: „Iedereen heeft gefaald, iedereen moet in de spiegel kijken.”

Robin van Persie

Robin van Persie stond in de voorbereiding op het EK symbool voor het afgebrokkelde groepsgevoel. Van Persie eiste, en kreeg, (te) veel ruimte voor zijn eigen wereldje. Zowel binnen als buiten de lijnen gedroeg hij zich vaak als vedette, de man met privileges. Vanaf dag één, al in het trainingskamp in Lausanne, koos hij ervoor de media niet te woord te staan. Van Marwijk balanceerde op een dun koord: hij wilde de voetballer van het jaar in de Premier League tevreden houden en hield hem de hand boven het hoofd. Die bevoorrechte positie was fnuikend voor de sfeer in het team. Na het EK-duel tegen Denemarken belt hij op het veld met zijn vrouw die op de tribune zit. Terwijl Van Bommel en Sneijder keer op keer een beroep doen op het groepsgevoel, zondert Van Persie zich vaak af met zijn voetbalvrienden Khalid Boulahrouz en Afellay.

Van Persie en Sneijder gedogen elkaar tijdens het EK. De relatie stond weleens onder hoogspanning. Tot resultaten leidt het niet. Van Persie gedijt alleen als het hele elftal naar hem is gevormd, zoals bij Arsenal.

KNVB

Valt de KNVB iets te verwijten? De bond plande vier oefenwedstrijden in twaalf dagen – meer dan gebruikelijk vlak voor het begin van een EK. En dan was er die oefenwedstrijd eind mei voor de blessure van Robben – in de Allianz Arena tegen Bayern München. Vreselijk, vonden sommige spelers. En ook voor Robben werd het een dramatische avond: hij werd door zijn eigen supporters uitgefloten. Het was een slechte start. De keuze voor het levendige Krakau in Polen als uitgangsbasis, terwijl Oranje alle wedstrijden 1.200 kilometer verderop in een ander klimaat moest spelen, is veelbesproken. In het Oekraïense Charkov lag de temperatuur zo’n tien graden hoger. Door de stijging van de temperatuur gaat het prestatievermogen (zoals afgelegde afstand, duelkracht en sprintvermogen) van sporters achteruit. Bij temperaturen boven de twintig graden en hoge luchtvochtigheidsgraad wordt er duidelijk minder gepresteerd. Je hebt zeven tot tien dagen nodig om volledig te acclimatiseren aan warme omstandigheden. Maar Nederland bleef op en neer vliegen tussen speelstad Charkov en verblijfplaats Krakau en raakte niet gewend aan de warmte.

Daarmee gaf de KNVB gehoor aan de wens van de spelers die zich niet in the middle of nowhere willen laten opsluiten. Oekraïne wordt gezien als een gruwel. Inspanningsfysioloog Jos van Dijk: „Door in Charkov te verblijven hadden de Nederlandse spelers zich kunnen acclimatiseren, daar had het team voordeel kunnen halen.” Pas als in de praktijk blijkt dat het reisschema loodzwaar is komt er kritiek. De spelers zijn na de wedstrijden pas bij het ochtendgloren weer in het hotel. Een vermoeiend schema. De bestuursleden van de KNVB kiezen zelf voor een andere uitvalsbasis: zij verblijven tijdens de eerste ronde in luxe hotels in de speelstad Charkov en vliegen niet op en neer.

Technische staf

Na het WK verliest het Nederlands elftal een belangrijke assistent-trainer: Frank de Boer wordt trainer bij Ajax. Ernest Faber vult het gat op. Tijdens het EK zit Phillip Cocu nog op de bank maar ook hij gaat weg. Hij wordt opgevolgd door Alfred Schreuder (0 interlands). Een belangrijk gegeven, merken mensen binnen Oranje. Van een technische staf met flinke ervaring – Cocu en De Boer speelden samen 213 interlands, Van Marwijk en Faber hebben er samen twee – gaat Oranje naar een staf met amper interlandervaring. De vraag is ook hoe fit de selectie eigenlijk was. De spelers ogen vermoeid. Van het team dat tegen Duitsland in het veld staat, hebben slechts vijf spelers de laatste vijf competitiewedstrijden van hun club gespeeld. De rest was geblesseerd of was reserve. En dan is er nog spitsentrainer René Eijkelkamp. Iemand bij het team schampert: „Eijkelkamp? Prima vent hoor. Maar wat kan hij nu met zes interlands toevoegen aan Van Persie en Huntelaar? Die luisteren echt niet naar hem.”

Dit artikel kwam tot stand na verschillende gesprekken met bronnen rond het Nederlands elftal.

Met medewerking van Steven Verseput.