Dan doet Nederland toch niet mee?

Donderdag en vrijdag vergaderen Europese regeringsleiders opnieuw over de eurocrisis. De Franse jurist Jean Claude Piris pleit voor een apart verdrag van een kopgroep eurolanden.

Jean-Claude Piris in Brussel. Foto Wouter Van Vooren

‘We staan aan de rand van de afgrond. Eén bankrun in één euroland en Europa gaat eraan. Misschien halen we de top donderdag niet eens. Toch ben ik optimistisch. We zijn dichterbij een oplossing dan ooit. Iedereen ziet wat er moet gebeuren om de euro te redden: een echte economische en begrotingsunie opzetten. Er is geen alternatief meer. We moeten wel.”

Meer dan twintig jaar stond de Fransman Jean-Claude Piris aan het hoofd van de juridische dienst van de Europese Raad in Brussel. Van 1988 tot eind 2010 was hij de man die net zo lang aan Europese wetten sleutelde tot hij ze kloppend kreeg met nationale wetten. Hij was degene die teksten die regeringen in het Verdrag van Maastricht, Amsterdam, Nice of Lissabon wilden hebben, met juristen uit nationale hoofdsteden omzette in wetsteksten.

Piris zag politici in Brussel voor Europese regelingen pleiten om een dag later, terug in eigen land, het tegenovergestelde te zeggen. Namen noemt hij niet. „Maar Jean-Claude Juncker, premier van Luxemburg, heeft ooit gezegd: ‘We weten allemaal wat we moeten doen voor een welvarend en sterk Europa. Maar we weten ook dat we moeilijk verkiezingen winnen als we het uitvoeren’.”

Junckers uitspraak wordt nu door de feiten ingehaald, zegt Piris. De eurocrisis is zo spectaculair geëscaleerd, dat politici geen keus meer hebben. Het is pompen of verzuipen.

Nu Piris met pensioen is, kan hij zulke dingen eindelijk hardop zeggen. Hij schreef een boek, The Future of Europe, dat als ondertitel meekreeg Towards a Two-Speed EU? Maar voor hem is dat geen vraag meer. „De veranderingen die we moeten doorvoeren om de euro en de EU overeind te houden, zijn te ingrijpend om met alle 27 landen te doen. Dus moet je het met een kleiner groepje doen.”

Waarom?

„We moeten zorgen dat de ‘E’ van EMU, de Economische en Monetaire Unie, eindelijk iets gaat voorstellen. Tot nog toe is alleen de ‘M’ goed geregeld. De les van de crisis is dat de euro niet kan functioneren als elk land kan doen wat het wil met zijn begroting, zijn economische planning, zijn banken. Die zaken moet je Europeser regelen, met meer centraal gezag. Maar daarvoor moet je het Europees verdrag veranderen. Elk land moet dat goedkeuren. De laatste wijziging die leidde tot het Lissabonverdrag, duurde járen. Dat wil niemand. De Britten hebben al gezegd dat ze niet meedoen. Maar de Britten, die geen euro hebben, kunnen ons niet de instrumenten ontnemen om de crisis op te lossen. Dus zit er niets anders op dan dat je het met een kleiner groepje doet, zonder Britten en anderen die er moeite mee hebben. Met de 17 eurolanden, bijvoorbeeld.”

Is Europa klaar voor een Europa van twee snelheden?

„Toen ik vorig jaar aan mensen over mijn boek vertelde, reageerden ze alsof ik gek was geworden. Ze vonden dat ik utopisch bezig was, met mijn kop in de wolken. Een federaal Europa, nu?! Alleen economen waren het met me eens. Dat verandert. Ik ontmoet meer politici en ambassadeurs die me gelijk geven. De eurozone staat in brand, de schellen vallen mensen van de ogen. Een Europa van twee snelheden is politiek haalbaar geworden.”

De Duitsers en Italianen wilden dit nooit. Zo worden niet-eurolanden tweederangslanden binnen de EU. Het beschadigt de interne markt, die van iedereen is.

„Ja. Maar heeft u gehoord wat voor een taal er de laatste weken uit Berlijn komt? Bondskanselier Merkel en minister Schäuble pleiten hardop voor een Europa van twee snelheden. Schäuble bepleitte dat vroeger ook al eens. Ze zien dat we snel ingrijpende maatregelen moeten nemen om de boel overeind te houden. En dat dit met 27 niet kan. François Hollande schreef een jaar geleden in Le Nouvel Observateur dat het goed was als een Europese harde kern sneller federaal zou worden.”

Dit is toch een klassiek Frans idee?

„Frankrijk heeft dit altijd gewild. Anderen zien het nu ook. Er is geen andere oplossing meer. Sowieso zag ik in mijn laatste jaren bij de juridische dienst al dat er steeds meer clubjes ontstonden die onderling afspraken maakten, omdat ze er met zoveel landen gewoon niet meer uitkwamen. Europa is onbestuurbaar geworden met 27 landen met uiteenlopende belangen. Sommige doen mee aan Schengen, andere niet. Na een lange impasse komt er een Europees patent, maar zonder Spanje en Italië. Nieuwe landen krijgen steeds meer overbruggingsregelingen. Mijn beste klanten waren altijd de Denen, die de ene uitzondering na de andere wilden. Anders dreigden er referenda. Ik bedoel maar: het Europa van twee snelheden is geen drama. Europa heeft al talloze snelheden.”

U schrijft dat er vier methodes zijn om een federaler Europa te regelen. U kiest voor een nieuw internationaal verdrag tussen een aantal EU-landen. Waarom?

„De eerste methode is een wijziging van het Europees verdrag. Dat kan niet vanwege het Britse ‘nee’. De tweede methode is het verdrag intact laten en doormodderen zoals nu, met een regeling hier en een pact daar. Daar kom je een eind mee, maar het is traag en veel afspraken zijn niet juridisch bindend. Het is te veel paroles, paroles. Als markten ons nu straffen omdat we te lang doormodderen, moeten we niet zo verder.

„De derde methode is dat je met een kleine club, zeg eurolanden, verder gaat, maar je sluit geen nieuw verdrag. Dan krijg je het probleem dat het Europees Parlement, dat mag meebeslissen, met alle vertegenwoordigers uit 27 landen mag stemmen over iets wat alleen die 17 aangaat. Dat gaat wringen. Bij de Europese Commissie krijg je hetzelfde probleem. Als er 12 commissarissen waren, of 14, zou het geen punt zijn – want die zitten daar dan niet voor hun eigen land. Maar er zijn er 27, dus elke commissaris zit daar toch zijn of haar land te verdedigen.

„Daarom denk ik dat een Europa van twee snelheden alleen werkt als de kopgroep een apart verdrag sluit: de vierde methode. Ditmaal moeten ze Europa radicaal veranderen.”

Hoe kun je overtuigend een volwaardige EMU maken?

„Simpel: de markten overtuigen dat ze geen geld meer kunnen verdienen aan verschillen tussen eurolanden. Als je wilt dat zij ophouden met gokken, moet je die verschillen opheffen. Dan valt er niks meer te gokken.”

Investeerders halen geld uit Spanje en parkeren het in Duitsland.

„Ja, en daarmee scheurt de eurozone in tweeën. In een volwaardige EMU moet het niet uitmaken waar je geld staat. Een Duitse euro is weer een Spaanse euro. Klaar.”

Wilt u alles samenvoegen?

„Je moet verder gaan dan nu. Je moet één banktoezichthouder hebben in de eurozone. Eén depositogarantie. Nu brengen burgers hun geld naar Duitsland omdat ze denken dat je daar beter verzekerd bent. Zo kapseist de euro, als een schip waarop iedereen tegelijk naar bakboord rent. Spanje heeft nu geen kans, wat het ook doet. We zijn samen verantwoordelijk voor de euro.”

Denkt u dat u zoiets erdoor krijgt in eurolanden?

„Het probleem is politiek. Ik denk dat nationale parlementen van eurolanden een belangrijke stem moeten krijgen in die nieuwe constructie. Zo krijgen ze ‘ownership’. Het probleem nu is dat ze pas achteraf stemmen over Europese afspraken, als alles in kannen en kruiken is.’’

Ze worden zelfs geacht vóór te stemmen, anders gaat het mis.

„Vreselijk. Dat kan zo niet doorgaan. Het Europees Parlement heeft iets te zeggen op financieel-economisch gebied, maar Europarlementariërs hebben bij de burger weinig aanzien. Dus ik zou nationale parlementariërs uit eurolanden direct bij de nieuwe structuur willen betrekken. Laat ze meebeslissen. Regeringen overrulen, voor mijn part, samen met het Europees Parlement. Zo los je ook het probleem op dat je het Europees Parlement moet splitsen als het over stemmingen over de eurozone gaat.’’

Premier Rutte zegt dat hij geen zin heeft in „institutionele vergezichten”.

„O. Europees president Van Rompuy zei laatst dat er ‘algehele consensus’ was onder regeringsleiders. Dat betekent dat iedereen daarachter staat. Ook Rutte en Merkel. Als het anders was, had Van Rompuy het anders geformuleerd.’’

Wat als er van al deze plannen niks terechtkomt?

„Dan zijn de euro en de EU in het geding. Dan krijgen we weer valutaoorlogen in Europa en kan de interne markt niet meer functioneren. De EU ís de interne markt. Ik kan niet in het hoofd van mevrouw Merkel kijken, maar ik geloof niet dat zij de geschiedenis in wil gaan als degene die de euro om zeep heeft geholpen.’’

Fluit het Duitse constitutionele Hof haar niet terug, omdat ze méér Europa wil dan de Duitse grondwet toelaat?

„Dit wordt, denk ik, Merkels grootste probleem. Op twee terreinen, de overdracht van nationale soevereiniteit en bail-outs, is het Hof in Karlsruhe streng. Duitsland zal zijn grondwet moeten aanpassen.”

Zeggen de Duitsers daar ‘ja’ tegen?

„Ja, mits politici goed uitleggen waarom het nodig is. Waarom meer Europa cruciaal is voor onze toekomst en die van onze kinderen. Jacques Attali, voormalig adviseur van president Mitterrand, zei: ‘De eurozone is net een groep bergbeklimmers. Ze zitten met touwen aan elkaar vast. Als er één valt, donderen ze allemaal.’ Merkel is duidelijk begonnen dit aan het Duitse publiek uit te leggen. Na jaren modderen en klagen over alles wat niet werkt, komt er perspectief. Een avant-garde van eurolanden kan Europa de weg wijzen. Dit is de locomotief die we nodig hadden. Dit geeft hoop.”

Merkel wil meer Europa, maar Rutte niet.

„Dan doet Nederland toch niet mee? Geen man overboord. Zo’n verdrag kun je sluiten met zoveel of zo weinig landen als je wilt. Zolang Frankrijk en Duitsland er maar bij zitten.”

Kan Nederland dan in de eurozone blijven?

„Natuurlijk. Alleen worden bepaalde beslissingen dan zonder Nederland genomen. Dat is de consequentie. Sommige landen betalen een prijs voor het feit dat regeringen jarenlang tegen de burger hebben gezegd dat al het goede nationaal is en al slechte uit Brussel komt. ‘Brussel’, dat zijn zij zelf! Mensen zijn niet dom. Ze zien dat. Ze merken dat een premier in Brussel beloftes doet die hij in eigen land ontkent. Europese instellingen doen het in de peilingen niet goed. Nationale instellingen doen het nog veel slechter.’’

Als Rutte niet meedoet, draagt hij toch méér soevereiniteit over? Dan verliest hij alle controle over de munt.

„Ja. Hij kan kiezen tussen veel soevereiniteit overdragen of nóg meer. Er zijn landen die het zo doen. Denemarken wil geen euro, maar houdt zijn munt gekoppeld aan de euro.’’

Hoe moet het verder met Griekenland?

„Dat is een failed state die we moeten helpen. We moeten Griekenland niet opgeven. Ik was erbij toen oud-premier Papandreou op een top in 2009 zei dat zijn land ‘van a tot z corrupt’ was. Indrukwekkend. Er heerste doodse stilte. Griekenland vergt járen werk. Decennia misschien.

„Wij hebben het land totaal verkeerd aangepakt. We hebben ze afgeknepen, platgescholden, gekrenkt. Landen hebben hun trots. En nu laten we de Grieken vallen? Hier is de EU niet voor. Dit is onze achtertuin. Het is onze taak en het is in ons belang om het land erbovenop te helpen. Daarvoor is Europa in de jaren vijftig opgericht. Omdat we elkaar geen vliegen meer wilden afvangen. Omdat we geen oorlog meer wilden. De EU gaat over solidariteit. Waarom praten politici daar niet over?’’

Kunt u zich een Europese oorlog voorstellen?

„Velen denken dat we die fase achter ons hebben gelaten. Dat is niet zo. Als Europa klapt, komen alle verborgen conflicten meteen boven. Griekenland-Macedonië, Kosovo, Bosnië. De Eerste Wereldoorlog begon in Sarajevo. Alle reden om dit ridicule probleem snel op te lossen.

„Er staat veel meer op het spel dan alleen de euro.”