Is de doodstraf taboe? Toch niet helemaal - zie de drones

Zelfs geharnaste strijders tegen de doodstraf protesteren niet tegen die drones. Waar blijft Amnesty, vraagt Wim Couwenberg zich af.

De staat heeft zich eeuwenlang de doodstraf toegeëigend als ultieme strafsanctie, met het oog op de handhaving van openbare orde en veiligheid. Deze pretentie is inmiddels sterk omstreden geraakt, want in strijd geacht met het recht op leven als fundamenteel mensenrecht.

In een geciviliseerde samenleving dient de doodstraf taboe te zijn, stelde NRC Handelsblad nog in een recent hoofdartikel (1 april 2012) – maar deze krant heeft nooit de naoorlogse doodvonnissen van de tribunalen van Neurenberg en Tokio afgekeurd, net zo min als de doodvonnissen in Nederland die na de oorlog zijn uitgesproken tegen oorlogsmisdadigers. Toen is zelfs iemand als zanger en journalist Max Blokzijl ter dood veroordeeld, wegens een oorlogsmisdaad bestaande uit propagandapraatjes voor de vijand tijdens de oorlog.

Als men die naoorlogse doodvonnissen excuseert vanwege de bijzondere stemming direct na de oorlog, waarin behoefte was aan een resolute afrekening met de vreselijke excessen van de oorlogstijd, dan gaat dit niet meer op voor het doodvonnis tegen SS-functionaris Adolf Eichmann. Dit werd in 1962, zonder protest van principiële tegenstanders, via ophanging voltrokken door een staat die hiertoe formeel-juridisch niet eens was gerechtigd en die in dit proces tegelijk optrad als aanklager en rechter. Hannah Arendt heeft dit doodvonnis krachtig verdedigd in haar bekende boek Eichmann in Jerusalem – A Report on the Banality of Evil (1963).

Ettelijke staten reageren nog steeds op zware delicten met de doodstraf. Vorig jaar is het aantal executies van staatswege weer fors gestegen.

Inmiddels is er een nieuwe toepassing van de doodstraf tot ontwikkeling gekomen waartegen principieel verzet tot dusver is uitgebleven. Er is veel te doen geweest over het feit dat wie van terrorisme verdacht werd in de Verenigde Staten zijn of haar burgerrechten verloor en zonder proces werd gefolterd in gevangenissen van de CIA in Oost-Europa.

Inmiddels zijn de geheime martelmemo’s uit 2002 gepubliceerd, over illegale verhoormethoden in de oorlog tegen terrorisme. Jarenlang stonden deze verhoormethoden in het Amerikaanse Congres niet ter discussie. De meeste Republikeinen en Democraten wisten ervan, maar keken weg bij van regeringswege geaccepteerde foltermethoden in de strijd tegen terrorisme.

Dit wegkijken zien we opnieuw bij deze nieuwe toepassing van de doodstraf. President Obama beslist persoonlijk welke verdachten van terrorisme in verre landen zullen worden geliquideerd met behulp van onbemande vliegtuigjes – drones. Dit besluit tot een dodelijke aanval op een van terrorisme verdachte persoon (personal strike) of groep (crowd kill) neemt de president buiten alle openbaarheid, zonder proces en zonder openbare toetsing van de gebezigde criteria. Hij doet dit tegelijk als aanklager, rechter en beul. Dat hierbij ook onschuldige burgers het slachtoffer worden, wordt op de koop toegenomen als zogenoemde collateral damage.

NRC Handelsblad is een van de weinige media die dit ter discussie hebben gesteld. Organisaties die principieel tegen de doodstraf zijn, zoals Amnesty International, zwijgen erover in alle talen. Zij blijken toch niet zo principieel tegen de doodstraf te zijn als ze beweren.

Ze zijn ertegen met een duidelijk voorbehoud.

Wim Couwenberg is oud-hoogleraar staats- en bestuursrecht en directeur/hoofdredacteur van het tijdschrift Civis Mundi.