Gebrek aan politiek leiderschap? Nee, we volgen onvoldoende

Oranje heeft het EK verprutst zoals wij samenleven. We kiezen onze politiek leiders en eisen een basisplaats. Maar zodra een bestuurder een persoonlijk beroep op ons doet, schreeuwen we ‘houd je bek, man’. Bij verlies geven we de regering de schuld. Onterecht, want het echte probleem is gebrek aan volgzaamheid. Het wordt tijd dat de geachte volksvertegenwoordigers eens met óns afrekenen.

Oranje heeft het EK verprutst zoals wij samenleven. We kiezen onze politiek leiders en eisen een basisplaats. Maar zodra een bestuurder een persoonlijk beroep op ons doet, schreeuwen we ‘houd je bek, man’. Bij verlies geven we de regering de schuld. Onterecht, want het echte probleem is gebrek aan volgzaamheid. Het wordt tijd dat de geachte volksvertegenwoordigers eens met óns afrekenen.

Die les kunnen we trekken uit een betoog van Matthew Taylor, voormalig politicus, oud-campagneleider voor de Labour Party en momenteel directeur van The Royal Society of Arts in Londen. “We zijn politiek gaan zien als een consumptieartikel”, schrijft hij (vertaling op socialevraagstukken.nl). “We eisen dat we krijgen wat we wensen, zelfs al is wat we wensen onsamenhangend en onmogelijk te realiseren en worden we boos als we onze zin niet krijgen. Het is kortom hoog tijd dat we, gezien de toekomst, een politiek debat voeren over de keuzes die namens ons gemaakt moeten worden.”

Taylors artikel is verder nogal omslachtig geformuleerd, maar hij bedoelt waarschijnlijk het volgende: verkiezingen beschouwen we als een gelegenheid om te kiezen voor een bepaald soort samenleving. Maar eigenlijk moeten we toe naar een model van ‘intekenen’: door te kiezen voor een partij, beloof je te handelen naar wat die partij voorstaat. Te vaak kiezen we tegen iets, terwijl we ook zouden kunnen kiezen vóór een levensstijl. Ga eens niet voor elk krampje naar de huisarts als je wilt dat de zorg betaalbaar blijft. Schrap die kerosineslurpende wereldreizen als je GroenLinks stemt. En weiger die uitkering als je hard werken zo belangrijk vindt en Henk of Ingrid heet.

Programma ligt klaar voor 17 miljoen geluksmachientjes

Zulks is geen nieuw inzicht. Met een beetje goede wil kun je er de categorische imperatief van Immanuel Kant in herkennen. Deze filosoof beschouwde de mens als doel op zich: alles wat je doet moet je als algemene regel kunnen en willen verheffen. Ieder mens dient zichzelf daarom als lichtend voorbeeld te beschouwen. Gooi je een blikje op de grond, maak er dan geen probleem van als de buren hun vuilcontainer in jouw achtertuin legen. Eigenlijk een positieve variant op het individualisme: denk en doe wat je wilt, maar vraag je altijd af of het goed is als anderen soortgelijk gedrag vertonen.

Politici maken het ons makkelijk. Ze hebben al een richting uitgezet. Dat is hun werk. Het is volgens Taylor zaak niet alleen een politicus te kiezen, maar hem ook trouw te blijven en te volgen. Waar Kant knettergek werd van zelfonderzoek, daar kunnen wij gewoon intekenen voor een levensstijl op politieke gronden. Althans, als we de verkiezingen voortaan zo beschouwen. De noodzaak om te volgen zit hem volgens Taylor in onze onkunde om rationeel te handelen. “Mensen hebben een kuddementaliteit. Hun rationaliteit is niet meer dan het rationaliseren achteraf van instinctieve, ondoordachte reacties. Daarnaast neigen ze ertoe om hun vermogens systematisch te overschatten.”

Premier Rutte grapte vorige maand, bij de presentatie van het WRR-rapport Vertrouwen in burgers, over een leider die zijn eigen volk wil kiezen. Dat kan natuurlijk niet, zo lachte hij zijn opmerking weg. Maar waarom eigenlijk niet? Waarom zou hij niet duidelijk kunnen maken wie hij liever wel en niet als kiezer heeft? Rutte staat zich erop voor dat de overheid geen ‘geluksmachine’ is, maar hij vergeet dat hij het programma denkt te hebben voor 17 miljoen geluksmachientjes. Die moeten dat programma dan wel uitvoeren. Als baas van Nederland mag hij daar best wat strenger op toezien.

Keuze is definitief. Val leider niet af tijdens wedstrijd

Zo bezien is het ongehoord dat wij piepen over ‘slechts eens in de zoveel jaar’ stemmen. Politici hebben namelijk veel minder invloed: zij leggen ons eens in de zoveel jaar een programma voor, daar zeggen we ‘ja of nee’ tegen en vervolgens gaan we weer onze eigen gang. De politici die een meerderheid behalen, laten we in hun sop gaar koken. Het is alsof ze een softwareprogramma geschreven hebben voor een haperende computer. Net als een echte computer, heeft ook het besturingssysteem ‘democratie’ een update nodig. Eigenlijk: bezinning op wat democratie werkelijk inhield.

Politiek leiders kunnen hun volk weliswaar niet écht kiezen, maar er zou niets op tegen als ze ons op bepaalde zaken afrekenen. Net zoals een bondscoach het niet hoeft te pikken als een deserterende voetballer “houd je bek, man” terugschreeuwt op een dwingend verzoek om mee te verdedigen. Overigens is het niet helemaal duidelijk of Arjen Robben – de speler in kwestie – dit werkelijk heeft gezegd. Een enkeling hoorde “bedankt voor je feedback, man”. Onwaarschijnlijk, maar zo zou het moeten zijn. Overschrijden we de zorgkosten? Hebben we niet genoeg geld verdiend voor de BV Nederland? Dan luisteren we naar de feedback van de minister-president en roepen we in koor “bedankt voor je feedback, man” – om vervolgens ook naar die feedback te handelen. Zijn we het niet met hem eens, dan kiezen we een andere leider. Na de wedstrijd, dus niet in het heetst van de strijd zoals het ego Robben deed.

De sturing van bovenaf hoeft niet altijd even vriendelijk te zijn. De Franse oud-president Sarkozy zei in 2008 “lazer op, zielige idioot” tegen een ontevreden kiezer. Het land stond meteen op zijn achterste benen. Niemand die de president het recht gunde om tegen alle campagnewijsheid in een kiezer van katoen te geven. Zielsverwant vond hij jaren later in Gordon Brown. In de dienstauto uitte de Britse premier zijn ongenoegen over “weer zo’n wrokkig vrouwtje” dat hem op straat de les had gelezen. Dat weten we omdat zijn microfoon nog openstond. Brown maakte excuus, maar dat had niet gehoeven: we hebben veel meer aan leiders die ons zo nu en dan van onder uit de zak geven, dan aan leiders die ons continu proberen te paaien met gladde praatjes. Corrigerend leiderschap moeten we koesteren, of beter: volgen!