De Noren én Breivik zijn boos om de eis

Openbare aanklagers zeggen dat Breivik, waarschijnlijk, gek is. Ze eisen dus geen celstraf, maar behandeling in de psychiatrische zorg.

Norwegian right-wing extremist Anders Behring Breivik arrives on June 21, 2012 in the courtroom in Oslo. Prosecutors Inga Bejer Engh Engh and Svein Holden are expected to speak for several hours, at the end of which they will reveal whether they want Breivik to be sent to prison or a closed psychiatric care unit. On July 22, 2011 the 33-year-old first bombed a government building in Oslo, killing eight people, before going on a shooting rampage on Utoeya island, northwest of the capital, where the ruling Labor Party's youth wing was hosting a summer camp. Sixty-nine people died on the island, most of them teens. Breivik has confessed to the twin attacks but has refused to plead guilty, insisting they were "cruel but necessary" to stop the Labour Party's "multicultural experiment" and the "Muslim invasion" of Norway and Europe. AFP PHOTO / DANIEL SANNUM LAUTEN AFP

Rotterdam. Het gaat in tegen de wens van de nabestaanden en overlevenden, tegen de publieke opinie in Noorwegen, tegen de wens ook van massamoordenaar Anders Breivik zelf: maar het Openbaar Ministerie in Oslo vroeg gisteren na een lang en emotioneel proces om Breivik ontoerekeningsvatbaar te verklaren.

De openbare aanklagers gaven toe dat ze worstelen met twee volledig tegenstrijdige psychiatrische rapporten over Breivik, die op 22 juli een bomaanslag pleegde die acht levens eiste en daarna op het eiland Utøya 69 jongeren in koelen bloede doodschoot. „We zijn er niet van overtuigd dat Breivik wettelijk gezien ontoerekeningsvatbaar is, maar we twijfelen”, zei openbare aanklager Svein Holden in zijn slotpleidooi. Daarom eiste hij psychiatrische dwangbehandeling. „Het is erger een psychotische persoon in hechtenis te sturen dan een niet-psychotisch persoon naar dwangbehandeling.”

Vandaag houden de advocaten van Breivik hun slotpleidooi. Daarin zullen ze stellen dat hun cliënt wél toerekeningsvatbaar is. Breivik heeft steeds geprobeerd het proces een politieke draai te geven, er een aanklacht tegen de ‘islamisering’ van de Noorse samenleving van te maken. „22 juli gaat niet om psychiatrie, maar om de toekomst van Noorwegen en van Europa”, zei hij op een van de zittingen. Hij vreest dat zijn boodschap verloren gaat als hij wordt neergezet als een psychoot. De uitspraak van de vijf rechters wordt verwacht op 24 augustus.

De druk van de publieke opinie is groot. Toen eind vorig jaar twee psychiaters verklaarden dat Breivik lijdt aan paranoïde schizofrenie, maakte dat felle discussies los. Zij hadden de extremistische ideologie van Breivik beschreven als „delirante ideeën” die duiden op een psychose. Critici zeiden dat Breiviks opvattingen niet zomaar kunnen worden beschouwd als het resultaat van een delirium, gezien ook de vergelijkbare geluiden vanuit andere landen.

Een meerderheid van de Noren vindt, met de nabestaanden, dat Breivik in de gevangenis moet komen, en niet in het comfortabele behandelingssysteem voor psychiatrische patiënten. In een opiniepeiling die gisteren werd gepubliceerd, zegt driekwart van de ondervraagde Noren dat Breivik naar de gevangenis moet.

Een tweede onderzoek, waaraan zeventien psychiaters hebben deelgenomen, concludeerde vlak voordat het proces in april begon dat Breivik geen psychose heeft. Vrijwel alle prominente Noorse psychiaters delen deze laatste conclusie.

„Het onbegrijpelijkste is hoe onbewogen hij bleef”, zei openbare aanklager Inga Bejer Engh in een terugblik op het proces. „Hij beschreef zonder wroeging of gevoel hoe deze jonge mensen smeekten om hun leven, en hoe hij hen toen in het hoofd schoot om er zeker van te zijn dat ze dood waren.”

Tien weken lang heeft Breivik zich in het proces gedragen als de ijskoude moordenaar die hij zo graag wil zijn. De eis van de openbare aanklagers maakt duidelijk dat zij dat zien als de pose van een eenzame gek. Voor de claim dat hij een radicale militant is die deel uitmaakt van een internationaal anti-islamitisch netwerk, is op het proces geen overtuigend bewijs gevonden. Dat netwerk bestaat alleen in zijn hoofd, stelden de aanklagers.

Met medewerking van Luuk Mulder in Oslo

    • Marc Leijendekker