Kunst is politiek in Polen

Warschau telt tweeduizend culturele instellingen. Kunst speelt, ook zonder subsidie, in Polen een grote rol in het maatschappelijk leven.

V erbazing in Mokotowskastraat in Warschau: vanaf het balkon van een hoekhuis klinkt muziek. Hubert Zemler (klarinet, samples) en Martin Lenarczyk (draailier) spelen een magische mix van jazz, folk en techno. Binnen enkele minuten hebben zich tientallen voorbijgangers verzameld bij nummer 58. In de loop van de avond zal het hard gaan regenen, maar veel toeschouwers laten zich daardoor niet ontmoedigen. Een paar uur later staan er nog steeds jonge Polen onder paraplu’s te luisteren naar het volgende concert, even verderop.

De koncerty balkonowy zijn georganiseerd door In Situ, een stichting voor ‘maatschappelijke kunst’. Tijdens een interview kreeg directrice Zuzanna Fogtt de vraag voorgelegd of de concerten een protest waren tegen het EK voetbal. Het was een wat onnozele suggestie. De balkonconcerten worden voor het derde achtereenvolgende jaar gehouden. En In Situ is bepaald niet de enige instelling die dergelijke projecten organiseert. Warschau wemelt van de initiatieven, vertelt Bogna Swiatkowska van de culturele instelling Bec Zmiana. „In totaal staan er hier zo’n 2.000 culturele NGO’s geregistreerd.”

De kunsten bloeien in Polen – ondanks een schreeuwend gebrek aan subsidie en ondanks het feit dat er nauwelijks handelaars en galeriehouders zijn in dit land.

Internationaal hebben Poolse kunstenaars hun naam gevestigd. Het programma van Artur Zmijewski voor de Berlijnse Biënnale heeft veel stof doen opwaaien. Volgens Zmijewski moet kunst maatschappelijk relevant zijn: zijn Biënnale biedt onderdak aan een bonte verzameling actiegroepen en protestbewegingen. Minder bekend, maar ook deel van de Biënnale, is een kleine tentoonstelling in Warschau. Sztuka Narodowa (volkskunst) toont rechts-nationalistische werken die werden geweigerd door musea, maar die het volgens Zmijewski waard zijn om getoond te worden – ook het metershoge schilderij van de vliegramp bij Smolensk, waarbij president Kaczynski en zijn gevolg omkwamen.

Zmijewski past in een lange Poolse traditie, legt Bogna Swiatkowska uit. Schrijvers, schilders en filmmakers vormden de voorhoede van de Solidarnosc-beweging in de jaren tachtig. En nog steeds houden Poolse kunstenaars zich volop bezig met maatschappij en politiek. „Kunstenaars zijn in Polen altijd heel zichtbaar geweest.”

Tien jaar geleden begon Swiatkowska met haar eigen stichting. Bec Zmiana ( ‘toevallige verandering’) heeft zich tot doel gesteld de Poolse hoofdstad een stukje aangenamer te maken. „Tien jaar geleden was Warschau soms een angstaanjagende plek. Al die bordjes op al die monumenten: hier zijn zoveel Joden afgevoerd. Hier zijn zoveel mensen omgekomen. Warschau leek wel een spookstad.”

Voor het eerste project plaatste Bec Zmiana roze kunststof reeën op de verwilderde rechteroever van de rivier Vistula. De beeldengroep – die ’s nachts zachtjes oplichtte – werd al snel een pleisterplaats voor verliefde stellen. „Heel wat huwelijken zijn daar ontstaan”, grinnikt Swiatkowska. Het tweede project was een bankje met een vreemde zitting in het park bij het reusachtige Palac Kultury in het centrum van de stad. Ook dat had een gunstig effect op de omgeving.

Tien jaar wordt Bogna Swiatkowska de ‘tsarina van de kunsten’ genoemd in de hoofdstad. Toch heeft ze nog steeds de moeite om de eindjes aan elkaar te knopen. „In de Poolse kunstwereld kun je over alles praten, behalve over geld”, zegt Swiatkowska. „Mensen verwachten dat je het gratis doet. Ga anders een fatsoenlijke baan zoeken, zeggen ze.”

Steven Derix

Voetbalkunst: nrc.nl/sport