Enkele reis Ecuador, graag

WikiLeaks-baas Julian Assange houdt zich schuil in de Londense ambassade van Ecuador. Hoe kansrijk is zijn verzoek om politiek asiel?

Ecuador is niet het meest voor de hand liggende land voor Julian Assange om politiek asiel aan te vragen. Deze oprichter van klokkenluiderswebsite WikiLeaks en voorvechter van persvrijheid en transparantie klopt nu aan bij een land dat volgens veel non-gouvernementele organisaties in toenemende mate de media onderdrukt.

Een brievenschrijver met kritiek op de Ecuadoriaanse president Rafael Correa vroeg onlangs asiel in de Verenigde Staten, omdat hem een gevangenisstraf boven het hoofd hangt. De krant die de brief afdrukte, riskeert een miljoenenboete en de hoofdredacteur gevangenisstraf.

Niettemin zit Assange vandaag al twee dagen in de Ecuadoriaanse ambassade in Londen, uit vrees voor uitlevering aan Zweden waar hij zal worden ondervraagd vanwege een verkrachtingszaak. Na een anderhalf jaar durende juridische strijd bepaalde het Britse Hooggerechtshof vorige week dat Assange door de Britten mag worden uitgeleverd. Hij had tot volgende week tijd om in beroep te gaan bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg.

Daar wilde de WikiLeaks-oprichter duidelijk niet op wachten, ook omdat de kans dat het Hof de zaak aanneemt klein is en hij dan vóór 8 juli uitgeleverd zou worden. Assange is er van overtuigd dat Zweden hem zal uitleveren aan de VS, die hem willen vervolgen voor het lekken van staatsgeheimen. Dinsdagavond vluchtte hij de Ecuadoriaanse ambassade in. Met dat ‘diplomatieke asiel’ schond hij de voorwaarden van zijn borgtocht en huisarrest.

Helemáál vreemd is Assange’s keus voor Ecuador niet. Latijns-Amerika heeft als het om diplomatiek asiel gaat een oude traditie die terugvoert op de negentiende eeuw ten tijde van de onafhankelijkheidsoorlogen, toen daar machtswisselingen aan de orde van de dag waren. In 1954 werd die traditie zelfs geformaliseerd en zodanig als recht erkend in een convenant van de Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS), een juridisch unicum in de wereld.

Volgens Frank Maes, hoogleraar Internationaal Recht aan de Universiteit van Gent, heeft Assange weinig of eigenlijk niets aan dat convenant. „Het is alleen geldig tussen de landen die het hebben ondertekend.” Daar hoort het Verenigd Koninkrijk zeker niet bij. Ook de Verenigde Staten, lid van de OAS, onderschrijven het niet.

Bovendien zal Assange dan dringende humanitaire redenen voor zijn asielaanvraag moeten aanvoeren. Maes: „Hij moet aannemelijk maken dat hij gefolterd of ter dood veroordeeld dreigt te worden, of anderszins in gevaar verkeert”, zegt Maes. Dat wordt heel moeilijk, zo niet ondoenlijk: het Verenigd Koninkrijk, het land dat Assange wil uitleveren, is een algemeen erkende rechtsstaat, evenals het ontvangende land, Zweden.

Het enige wat Maes zich kan voorstellen is dat Assange een deal heeft gemaakt met Ecuador en daardoor op voorhand wist dat zijn asielaanvraag enige kans van slagen zou hebben. Het is een aantrekkelijke hypothese: Ecuador bood de WikiLeaks-oprichter in 2010 al eens asiel aan – of preciezer: een plek om zijn klokkenluiderswebsite te vestigen. En Assange en de Ecuadoriaanse president Correa kunnen het goed met elkaar vinden.

Vorige maand was Correa te gast bij de talkshow van Assange op tv-zender Russia Today. De links-populistische president noemde de kritiek op het mediaklimaat in zijn land daarin „een mythe” en beschuldigde rechtse kranten in Ecuador ervan zijn regering te willen destabiliseren, met rijke industriëlen en de VS. President Correa is een bewonderaar van de Venezolaanse president Hugo Chávez en net als Chávez – en Assange zelf – fel anti-Amerikaans. Hij zal deze buitenkans om de Amerikanen dwars te zitten niet snel willen laten liggen.

Het is een liedje dat de VS overigens zelf goed kennen. Tijdens de Koude Oorlog werd diplomatiek asiel ook menigmaal als wapen ingezet in de psychologische oorlogsvoering. In 1956 klopte de Hongaarse aartsbisschop József Mindszenty aan bij de Amerikaanse ambassade in Boedapest en zou daar uiteindelijk blijven tot 1971. En in 1967 werd Svetlana Alliloejeva, de dochter van Stalin, als een trofee in New York binnengehaald, nadat ze asiel had aangevraagd op de Amerikaanse ambassade in India.

Maar dit zijn wel uitzonderingen: doorgaans zijn de Amerikanen zeer terughoudend met verlenen van asiel aan ambassadevluchtelingen, helemaal na het absurd lange ambassadeverblijf van Mindszenty. Het creëert veiligheidsproblemen (is de gast wel te vertrouwen?), het ontregelt het dagelijkse ambassadewerk en, bovenal, het verpest de relaties met het gastland.

Die terughoudendheid bleek recent nog in kwestie rondom de blinde Chinese dissident Chen Guangcheng, die zich na een kort verblijf in de Amerikaanse ambassade in Peking liet overhalen om weer te vertrekken. Chen kreeg uiteindelijk een studievisum voor de VS. Niet alleen werd de diplomatieke ruzie die met China was ontstaan zo gesust, ook werd de indruk weggenomen dat Amerikaanse ambassades de deuren wagenwijd hebben openstaan voor dissidenten.

Ecuador zei gisteren Assange’s asielaanvraag te „bestuderen en analyseren”. Maar wat gebeurt er als de aanvraag wordt gehonoreerd? Volgens hoogleraar Maes wordt het dan pas echt ingewikkeld. „Er zal met het Verenigd Koninkrijk moeten worden onderhandeld over een vrijgeleide naar Ecuador”, zegt hij. „En anders zal Assange het land moeten worden uitgesmokkeld, bijvoorbeeld in een piano.”

Ook nog mogelijk, zij het niet erg aantrekkelijk: in navolging van kardinaal Mindszenty op de ambassade blijven wonen.

Zweden is teleurgesteld over de hele kwestie. Assange wordt er verdacht van dwang, aanranding en verkrachting van twee vrouwen in augustus 2010. De Zweden willen Assange erover ondervragen – hij is dus nog niet aangeklaagd. De advocaat van de twee vrouwen over wier verkrachting Assange zou worden ondervraagd, zei dat zijn cliënten gefrustreerd waren „maar hier ondertussen aan gewend raken”.

En ook Australië reageerde gelaten. Assange vraagt asiel in Ecuador omdat hij vindt dat hij door zijn vaderland niet wordt geholpen, blijkt uit een verklaring van het Ecuadoriaanse ministerie van Buitenlandse Zaken. Onlangs zei de hoogste openbaar aanklager van Australië dat het land geen partij is in de uitleveringszaak. Dat zou Assange als teken hebben gezien dat de Australiërs hem in de steek laten.

Maar de Australische premier Julia Gillard sprak dat tegen: „Wij, onze consulaire afdeling zal, contact met hem opnemen. (...) En natuurlijk zal Australië doorgaan Assange te steunen, net zoals we iedere Australiër steunen die in een ander land juridische problemen of dilemma’s heeft”, zei ze in Mexico, waar ze de G20 bijwoont.

Assange’s vrienden zijn ondertussen duizenden ponden armer. Onder andere filmmakers Ken Loach en Michael Moore, journalist John Pilger en activiste Jemima Khan stonden financieel voor hem garant en betaalden zijn borgtocht. Op de vraag of ze nu „in de puree zat”, antwoordde Khan op twitter: „Ja, ik dacht dat hij de beschuldigingen onder ogen zou zien. Ik ben net zo verbaasd als iedereen door wat er nu aan de hand is.”

    • Stéphane Alonso
    • Titia Ketelaar