Doemdenken in het academische en politieke bedrijf. Dat is de echte crisis

Gevandaliseerde limousine uit de crisisfilm Cosmopolis (nu in de bioscoop)

Voor het schetsen van doemscenario’s was vroeger een stevige portie fantasie nodig. Een kunstje dat overgelaten werd aan regisseurs en romanciers. Nu, in de economische crisis, blazen politici en wetenschappers op de hoorn des onheils. Fictie verkopen zij als non-fictie.

Boris Johnson, burgemeester van Londen, heeft zich maandag gevoegd bij dit gezelschap. In The Daily Telegraph pleit hij voor het opdelen van de euro in een oude en een nieuwe zone voor de periferielanden. Griekenland ziet hij liever vandaag dan morgen uit de huidige euro vertrekken. Voor haar eigen bestwil, argumenteert Johnson, want Brussel ondermijnt de democratie van het land waar de democratie is uitgevonden (nl-vertaling op presseurop.eu).

‘Hele bouwsel zal in vlammen opgaan’

Een grijsgedraaide stelling die nauwelijks nog omstreden is. Ongetwijfeld is er een goede politieke en economische onderbouwing voor te vinden. Daar past Johnson echter voor: om zijn punt te maken, kiest hij voor de stijlfiguur van de overdrijving. Als de zaken zich blijven ontwikkelen zoals ze nu doen, dan zal volgens hem “de kans steeds groter worden dat het hele bouwsel in vlammen opgaat”.

Dat illustreert hij met de ondergang van de Romeinse beschaving, 500 jaar na Christus. Een catastrofe voor het menselijk ras, aldus de burgemeester. “De mensen in Groot-Brittannië konden niet langer lezen of schrijven. De levensverwachting kelderde naar zo’n 32 jaar en de bevolkingsomvang kromp. Veestapels werden kleiner. Het geheim van de vloerverwarming werd vergeten en varkenshoeders met winterhanden en -voeten bouwden slonzige hutjes in de ruïnes van de villa’s, waarbij ze hun tentpalen dwars door de mozaïeken heen sloegen. In de ooit zo bruisende Romeinse stad Londen vonden we geen enkel spoor van menselijke bewoning meer, op een stuk mysterieuze zwarte aarde na dat een overblijfsel kon zijn van een vuur of van een primitieve vorm van landbouw.”

Het plan voor een Europese begrotingsunie leidt volgens hem een soortgelijk verval in. “De geschiedenis leert ons dat het tij heel plotseling en onverklaarbaar kan keren en dat de zaken een sprong achterwaarts kunnen nemen in de richting van duisternis, vunzigheid en verschrikkelijke geweld.” Zonder rigoureuze ingreep staan ons volgens Johnson “Dark Ages” te wachten, vergelijkbaar met de Middeleeuwen.

Schrikbeeld wordt mainstream

Nog niet zo lang geleden werden politici uitgejouwd als ze met dit soort doemscenario’s op de proppen kwamen. Denk aan de manier waarop oud-minister Laurens Jan Brinkhorst kiezers in 2005 probeerde te overtuigen van een Europese Grondwet. Tegenstemmers waarschuwde hij voor funeste consequenties: “Op den duur gaat in Nederland dan het licht uit en dan zetten we ons land op slot.” Morele chantage, protesteerde het electoraat. Vervolgens ging het vooral om de ‘onbehoorlijke dreigwoorden’ van de zittende regering. De campagne werd als mislukt beschouwd, 61,5 procent wees de grondwet per referendum af.

Nu komen politici ermee weg. Anders dan zeven jaar geleden zijn doembeelden niet zo onrealistisch meer. Banken vallen, landen dreigen failliet te gaan. Wat eerder voor onmogelijk werd gehouden, behoort nu tot de dagelijkse beslommeringen van politici. Hun instrumentenkoffer bestaat uit noodfondsen en steunpakketten. Tegelijkertijd ondervinden burgers de crisis aan den lijve. Massaontslagen, hypotheekschulden en opleidingen die op de arbeidsmarkt niets meer waard zijn. “Het zelfmoordpercentage is in Griekenland nu het hoogste van de hele Europese Unie – terwijl het ooit één van de laagste was”, dramatiseert Johnson. Wie zeven jaar geleden voor deze ongeregeldheden waarschuwde, zou als doemdenker niet serieus genomen worden. Nu de tekenen aan de wand zijn is het schrikbeeld mainstream.

Perfect Storm, End of World – ook professoren doen eraan mee

Gelukkig hebben we nog de wetenschap, zou je denken. Onderzoekers die zich niet gek laten maken. Mis! Juist uit die hoek komen de grootste schrikbeelden. The End of the World as We Know It, kopte Harvard-econoom Dani Rodrik vorige week boven zijn artikel in Project Syndicate. Daarin voorspelt hij wat er gebeurt als Griekenland, Spanje en Italië niet meer te redden zijn. Via een ‘financial meltdown’ van Europa, komt hij uit bij onze grootste vrees. “De economische strijd tussen de VS en China ontaardt in een militair conflict. Conflicten in de Zuid-Chinese Zee dreigen uit te barsten in een oorlog op wereldschaal.”

Rodrik maakt deel uit van een groeiende groep wetenschappers die het einde der tijden tot handelsmerk maakt. Nouriel Roubini, hoogleraar aan de Stern School of Business, maakt deel uit van dat clubje. A Global Perfect Storm, kopte hij op 15 juni boven zijn stuk - een directe verwijzing naar de beroemde rampenfilm van Wolfgang Petersen waarin vissers in een megaorkaan verzeild raken. “Donkere financiële en economische wolken pakken zich samen, vanuit alle richtingen: de eurozone, de VS en China. Het is lastig een schuilplaats te vinden in de wereldeconomie van 2013.”

Roubini is niet zomaar een professor. Hij staat bekend als ‘één van de weinige economen die de crisis voorspelde’, adviseerde direct aan Bill Clinton en werkte voor het IMF, de Federal Reserve en de Wereldbank. Anders dan voorheen zijn het nu niet meer de parvenu’s die onheil prediken, maar mensen die grote woorden eigenlijk niet nodig hebben. Dat ze die wel gebruiken, geeft wellicht de ernst van de crisis aan. Of erger: het ongeloof om er bovenop te komen.

    • Steven de Jong