Voor de cajas was zwart geld een bron voor nog meer hypotheken

Spanjaarden ergeren zich steeds meer aan de Europese steun die de banken krijgen in de crisis. Zij verkochten klanten slechte hypotheken. „Dit is een monumentale oplichtingstruc.”

Noemí Ramos is geen vrouw die graag in de belangstelling bestaat. Maar nu de verlegen Ecuadoriaanse met haar man en drie kinderen haar huis dreigt te worden uitgezet, loopt ze trots mee aan de kop van een protestmars. Samen met haar dochtertje van zes en een honderdtal buurtgenoten marcheert ze deze avond door de straten van haar Madrileense volkswijk San Blas. Hun spandoek stelt: „Laat hen de crisis maar betalen.”

‘Hen’ zijn de politiek en de bankiers die Spanje in deze crisis zouden hebben gestort. En over wie de maatschappelijke verontwaardiging met de dag groeit. De ingeklapte huizenmarkt doet de financiële sector zo vervaarlijk wankelen, dat het hele land meegesleurd dreigt te worden. Europa wil die banken nu met een kapitaalinjectie maximaal 100 miljard euro overeind houden.

De betogers vormen een bonte mix van jonge andersglobalisten, anarchisten, communisten, immigranten, ultralinkse republikeinen op leeftijd. Ervaren demonstranten, maar de vele opgestoken duimen van passanten maken duidelijk dat hun kritiek wordt gedeeld. Ook in peilingen geeft een ruime meerderheid van de Spanjaarden aan dat de financiële sector pijnloos wegkomt, terwijl de maatschappij de rekening krijgt.

Dit volkssentiment verklaart waarom zowel de eind 2011 aangetreden premier Rajoy als zijn voorganger Zapatero lang talmde met staatssteun aan de banken. Bij het uitbreken van de kredietcrisis, vijf jaar terug, stelde Zapatero dat het Spaanse bankensysteem het sterkste ter wereld was. Spanje had geleerd van de bankschandalen uit de vorige eeuw. Banken hadden amper belegd in giftige financiële producten uit Amerika. Terwijl Nederland, Duitsland en Engeland in 2008 en ’09 hun banken met tientallen miljarden stutten, was dit in Spanje niet nodig.

Spanje stond dan wel niet bloot aan subprime-leningen uit de VS, ondertussen gistte wel een hypothekencrisis van nationale makelij, gebouwd op snelle prijsstijgingen en te soepele kredieten. Eerst gingen de projectontwikkelaars en bouwbedrijven onderuit, nu komen ook de huiseigenaren in de problemen.

Een extra kwetsbare groepen vormen de immigranten. Net als in de VS werd de Spaanse bubbel mede opgeblazen door massa-immigratie. Geen westers land bouwde begin deze eeuw relatief zoveel huizen en schiep zoveel banen als Spanje. In tien jaar kwamen ruim 5 miljoen immigranten af op dit groeiwonder.

De Madrileense advocaat Rafael Mayoral helpt nu een groep latino’s die zeggen bij het afsluiten van hun hypotheek te zijn opgelicht. Vooral door cajas, de regionale spaarbanken die het sterkst zijn geraakt door de huizencrisis. Mayoral: „De cajas hebben in Spanje een zeer fijnmazig netwerk van filialen, zeker ook in de volkswijken. Bijna iedereen in dit soort buurten heeft een rekening bij Caja Madrid of een andere caja.”

Zeker toen de huizenmarkt over zijn top dreigde te raken, in 2005-2006, gingen de cajas deze lagere inkomensgroepen veel makkelijker hypotheken verstrekken. Mayoral: „Veel mensen werken in sectoren waar vaak zwart wordt uitbetaald. De cajas zagen aan de banksaldi dat klanten veel meer verdienden dan op hun loonstrookje stond. Dit maakte hen tot interessante doelgroep.”

Vooral de migranten werden daarbij op grote schaal tot zeer ongunstige leenvoorwaarden verleid. Maandlasten bleven het eerste jaar bijvoorbeeld laag, om daarna al razendsnel op te lopen. Kopers werden verleid een tophypotheek te nemen om alles ook nog leuk in te kunnen richten. Mayoral: „Taxateurs, in dienst van de banken zelf, schatten de waarde van het huis expres veel te hoog in.”

Een van de grofste misstanden die nu bloot komen te liggen, is die van de ‘cruzavalistas’. De hypotheekverstrekkers lieten hierbij twee verschillende kopers met elk een beroerde kredietstatus voor elkaar borg staan. „Vaak waren dit familieleden, maar soms ook complete vreemden van elkaar”, zegt advocaat Mayoral.

Noemí Ramos, de moeder van drie die met huisuitzetting wordt bedreigd, wordt hierdoor nu door twee hypotheekschulden achtervolgd. „Dat andere huis ken ik helemaal niet. De eigenaar schijnt met de noorderzon te zijn vertrokken, waardoor ik nu verantwoordelijk ben.”

Belangengroepen van ‘hypotheekslachtoffers’ willen voorkomen dat nog meer mensen op straat komen te staan. Huiseigenaren zouden hun sleutels bij de bank moeten kunnen afgeven zonder daarna met een restschuld te zitten. Ook zouden banken onbetaalbare hypotheken moeten omzetten in een lagere huur.

Soms slagen burgers er in een akkoord te bereiken met de bank. Vaak pas na lang aandringen of nadat de huisuitzetting met protesten is verhinderd. De actiegroepen vinden dat banken dit soort alternatieven uit zichzelf moeten gaan aanbieden. Zeker nu de financiële sector in toenemende mate leunt op staatssteun.

De scepsis over de Europese reddingsactie is dan ook groot bij de betoger. José Raval, een gepensioneerde taxichauffeur, vraagt: „Gaan die banken dat Europese geld weer doorlenen aan de burgers of gaan ze er alleen hun verliezen mee opvangen en hun directeuren met gouden handdrukken laten vertrekken?”

Toen de Spaanse eurocommissaris Joaquín Almunia (Mededinging) vorige week even in Madrid was, zei hij dat de regering de niet levensvatbare cajas moet opdoeken. Die opmerking werd de socialist door de centrumrechtse regering niet in dank afgenomen. De cajas waren jarenlang de financiële speeltjes van politici. Ook nu Europa op de stoep staat willen zij hun invloed nog niet opgeven.

Liquideren van de cajas ligt niet alleen politiek gevoelig, maar is ook juridisch en economisch lastig. Spanje heeft geen richtlijnen voor het ordelijk opdoeken van een financiële instelling. Een bank kan wel bankroet gaan, waarbij vooral de aandeelhouders verlies moeten nemen. In Spanje zijn dit echter veelal kleine rekeninghouders.

Daarnaast zijn banken tijdens de crisis massaal financiële producten gaan slijten. Zo kreeg Miguel Ángel García, een andere betoger, de afgelopen jaren meermaals aanbiedingen van Caja Madrid. Of hij zijn spaargeld in aandelen Bankia wilde steken. Ook vroegen ze of hij ‘preferente participaties’ wilde kopen, waarover de houder rente krijgt uitgekeerd al naar gelang het jaarresultaat. García: „Ik zou er geheid op verdienen, beloofde de filiaaldirecteur.”

Het aandeel Bankia is inmiddels gedaald van 3,75 euro tot 81 cent. Vorig jaar maakte het bovendien een recordverlies. Vele tienduizenden Spanjaarden hebben op deze manier hun pensioentje of spaargeld verspeeld aan ingewikkelde bankproducten. Deze gedupeerden bundelen nu hun krachten. Ze willen collectieve rechtszaken beginnen en gezamenlijke afgevaardigden naar aandeelhoudersvergadering sturen. Betoger José Raval: „Dit is een monumentale oplichtingtruc geweest. Europa zegt ons nu te komen redden. Maar is ze echt solidair met de Spanjaarden of worden alleen weer de banken gered?”

    • Merijn de Waal