Hoezo zwart?! Wij zijn donkerwit!

In de sketches van FC Kip worden veel vooroordelen bevestigd, vooral die van Surinamers en Antillianen onderling. Kinderen doen de typetjes graag na. Lachen om zwarte joekels en koelies.

Cabaretier Jandino Asporaat als de populaire Judeska, de grofgebekte en langbenagelde kassamedewerkster van fastfoodrestaurant FC Kip in Rotterdam. De sketches van FC Kip zijn een terugkerend onderdeel van Asporaats tv-programma De Dino Show. Kinderen zien de filmpjes op YouTube. Foto Men at work

„Heb ik je wat gevroeg? Luister. Seg efu tegen je vader: bij aanskaf van één Crispy Chicken Mega Go Large menu krijg je één poppetje, ok? Seg hem!”

In groep 5-6 van de Theo Thijssenschool in de Amsterdamse Jordaanstaat Raf (9) midden in de klas. Hij imiteert, met een Antilliaans accent, de grofgebekte Judeska uit FC Kip, de satirische sketch van de Curaçaos-Nederlandse cabaretier Jandino Asporaat.

Sinds De Dino Show in 2011 werd uitgezonden bij de NTR is FC Kip, een komische serie over vier zwarte medewerkers in een kiprestaurant in Rotterdam, een ware hit op YouTube en daarmee ook op vele scholen in Nederland. Vooral Judeska, de brutale kassamedewerkster met haar knalblauwe oogschaduw en lange, vuurrode nagels die wordt gespeeld door Asporaat, is populair.

Als je de kinderen uit groep 5-6 vraagt wie FC Kip kent, gaan alle handen omhoog. En niet alleen dat, de meesten kunnen hele scènes naspelen. „Ik normaal? Jij normaal!”, zegt Kees (9) die een imitatie geeft van Noltie, de keukenbediende die iedereen napraat en zijn Hindoestaanse collega Rajhesh uitscheldt voor ‘koelie’.

Als de juf op het digibord aflevering 4 van de serie toont, wordt er hard gelachen bij de scène waar Rajhesh Noltie ervan langs geeft als hij een bord kipnuggets laat vallen. „Dat is het probleem van jullie zwarte joekels. Nooit een keertje opruimen”, zegt Rajhesh. Als Kofi, de Afrikaanse schoonmaker, zijn collega erop wijst dat hij zelf ook zwart is, wordt Rajhesh helemaal giftig. „Voor jou informatie. Ik ben hindoestaan. En wij hindoestanen, wij zijn niet zwart, wij zijn donkerwit.”

De kinderen lachen. Op de vraag waarom Rajhesh zichzelf ‘donker-wit’ noemt, komen verschillende antwoorden. „Het is grappig bedoeld”, zegt Raf, „want donkerwit bestaat niet.” „Hij bedoelt dat hij lichter is dan Kofi”, zegt Camille (9). „Hij wil blank zijn. Want vroeger, toen er nog slavernij was, vonden blanke mensen zichzelf beter.”

Kees vindt het wel grappig. „De mensen in FC Kip zijn zwart en vinden het zelf ook leuk. Dan is het dus niet zo erg.” Op de vraag wat het verschil is tussen Hindoestanen en Creolen, blijft het stil in de klas. En wat betekent het woord ‘koelie’ eigenlijk? Er worden een paar suggesties gedaan. „Zwarte slaaf.” „Domme slaaf.” En waarom noemt Rajhesh Kofi een ‘zwarte joekel’? „Weet ik niet”, zegt Kees. „Hij is zwart, maar niet groot.”

„FC Kip sloeg meteen aan na de eerste afleveringen van De Dino Show”, zegt Asporaat. De serie is volgens hem populair onder alle lagen van de bevolking, zwart of wit. „Het raakt een snaar bij mensen. Zelfs op de kleuterschool doen kinderen het na. Mensen twitteren als Judeska of Rajhesh.” Asporaat legt uit dat zijn Judeska is gebaseerd op het type vrouw dat hij tegenkomt in snackbars en fastfood restaurants. „Het is een rauw type dat je in iedere cultuur tegenkomt. Zo iemand die achter de counter van de Burger King staat en alle klanten onbeschoft behandelt. Dat komt omdat zij er niet wil staan, en jij er je eten niet wil halen. Dat is humor. Komedie is pijnlijk. Dat gegeven is helder, daarom moeten kinderen er zo om lachen.”

Volgens Gerda Pool (56), lerares van groep 5-6 van de Theo Thijssenschool, begrijpen de kinderen uit haar klas de nuances van de show niet. „De kinderen gebruiken het woord ‘koelie’ zonder te begrijpen wat het betekent”, aldus Pool. „Dat is jammer. Als ze weten wat ze zeggen, kunnen ze er ook over nadenken.”

Pool, zelf van Surinaamse afkomst, kan zich niet echt vinden in de humor van FC Kip. „Ik vind het nogal plat. Maar ik heb ook niks met Tante Es van Jörgen Raymann. Geef mij maar de BBC. Daar worden in comedyprogramma’s ook allerlei rassenkwesties aangekaart, maar die humor is gelaagd.”

Haar collega van 27, die een Ghanese achtergrond heeft en niet met haar naam in de krant wil, kan wel lachen om FC Kip. „Ik begrijp de humor wel. De Dino Show wordt uitgezonden op een tijdstip dat de kinderen al in bed horen te liggen. Dat ze FC Kip toch kennen, komt omdat ze elkaar filmpjes op YouTube laten zien.” In haar klas heeft ze kinderen wel ‘onbeskoft’ horen zeggen – een woord dat Judeska vaak gebruikt – en soms woorden als ‘faja’ en ‘fawaka’. „ Ik zeg tegen de kinderen dat ik het niet wil horen in de klas. Op school moet iedereen elkaar kunnen verstaan. Kinderen moeten weten wat ze zeggen. Als ze op straat ‘koelie’ gaan roepen, is er een kans dat ze iemand beledigen.”

„Met FC Kip laat ik mijn wereld zien, een ander bepaalt wat hij daarmee doet”, zegt Asporaat. „Als iemand het woord ‘koelie’ buiten de context van mijn programma gebruikt, is dat niet mijn verantwoordelijkheid.” Wel hoopt hij dat kinderen ook over het programma gaan nadenken. „Er zit natuurlijk een diepere boodschap in die sketches. Als kinderen doordenken, kunnen ze zich afvragen: waarom praten die mensen zo tegen elkaar? Waarom spreken mensen elkaar aan op het feit dat de één Chinees is en de ander een Hindoestaan of een blanke? Hoe ga je eigenlijk met elkaar om?”

„Als een Hindoestaanse vrouw een kind ‘koelie’ hoort zeggen, kan ik me voorstellen dat ze dat niet leuk vindt”, zegt Alex van Stipriaan, hoogleraar Caribische geschiedenis aan de Erasmus Universiteit en conservator bij het Tropenmuseum. „Maar je kunt zoiets niet tegenhouden. Scholieren doen vaker typetjes van tv na, denk aan de lullo’s van Jiskefet of de New Kids.” Van Stipriaan wijst erop dat in Nederland overal Marokkaanse en Surinaamse straattaal wordt overgenomen. „Bijna alle scholieren zeggen ‘faja’ en ‘doekoe’. Dat hoort bij een cultuur die in beweging is. Negatieve woorden moet je opvatten als collateral damage. Kinderen die naar FC Kip kijken, zien op YouTube ook gangstarappers die zingen over ‘nigga’s’ and ‘bitches’. Ook dat zullen ze gebruiken. Het hoort bij het opgroeien dat je experimenteert met woorden omdat je stoer wilt doen.”

Van Stipriaan wijst erop dat het type humor uit FC Kip in Suriname zeer gebruikelijk is. „Het is goed dat bepaalde gevoeligheden worden benoemd, zeker binnen een satirisch programma Als we in Nederland alleen maar omzichtig met elkaar omgaan, word je als multiculturele samenleving nooit volwassen.”

Ook de Curaçaose kinder- en jeugdpsychiater Glenn Helberg, tevens voorzitter van het Overlegorgaan Caribische Nederlanders (OCaN), ziet het nut van een satirisch programma als FC Kip. „In Nederland wordt binnen de Caribische gemeenschap gemengd op dit programma gereageerd. Sommige mensen lachen zich suf om die absurde types, anderen vinden het kwalijk en menen dat bepaalde stereotypen worden bevestigd.” Toch is het volgens Helberg de rol van een kunstenaar om gevoelige kwesties, die in de samenleving spelen, te benoemen. „Als FC Kip iets losmaakt bij mensen, kan er een discussie over worden gevoerd. Als je al vindt dat kinderen erover moeten nadenken, dan moet je ook materiaal aanbieden zodat ze dat kunnen doen. Je zou het historisch bewustzijn kunnen bevorderen door op school het koloniale verleden en de gevolgen ervan te behandelen. Maak het bespreekbaar.”

Pool vindt niet dat ze in haar klas extra aandacht moet besteden aan FC Kip of de historische betekenis van bepaalde woorden moet uitleggen „Je moet kinderen niet iets gaan opleggen, dat gaat tegen mijn opvattingen in. Het is aan de ouders thuis om op te letten wat kinderen op internet zien en er iets over te zeggen.” Ook Asporaat vindt niet dat zijn show nu moet worden uitgelegd in de klas. „Het is een komisch programma, dat moet je in de klas niet als educatief programma gaan behandelen. Bij FC Kip gaat het toch in de eerste plaats om de humor. De eerste reactie moet vooral zijn: gaan we lachen, ja of nee?”

De NTR herhaalt op Ned. 3 afleveringen van De Dino Show. Op 22 juni (22.45 - 23.15 uur), 23 juni (20.00 - 20.30 uur) en 29 juni (22.45 - 23.15 uur). In het najaar komt het programma met nieuwe afleveringen.

    • Rosan Hollak