De onvoltooiden van Kubrick

Kubrick maakte door zijn obsessieve perfectionisme veel te weinig films. Wel waren er veel onvoltooiden.

Op uitdrukkelijk verzoek van de familie maakte Steven Spielberg A.I. na Kubricks overlijden; de robotfilm waaraan Kubrick eerder lang had gewerkt.

Eén ding betreurde Stanley Kubrick: dat hij zo weinig speelfilms maakte. Volgens weduwe Christiane benijdde hij Woody Allen, die met de vanzelfsprekendheid van een legkip elk jaar een film produceerde.

Die traagheid was het gevolg van zijn geobsedeerd perfectionisme. Kubricks research was altijd uitputtend: zo compileerde hij voor zijn nooit gerealiseerde film Napoleon een archiefkast met 25.000 kaartjes met elke dag uit het leven van de keizer. Opnames duurden steeds langer: zijn laatste film, Eyes Wide Shut, kostte sterrenkoppel Tom Cruise en Nicole Kidman anderhalf jaar. Kubrick bemoeide zich zelfs met de projectie: bioscoophouders met slechte apparatuur konden een telefoontje verwachten. Zo stokte sinds The Shining (1980) de productie tot een film per decennium.

Berucht werd Kubricks neiging om elke scène vele tientallen malen over te doen. Dat was niet, zoals acteur Robert Duvall klaagde, omdat hij „een vijand van alle acteurs” was die door afmatting het „acteren eruit wilde slaan” om een waarachtige vertolking te krijgen. Authenticiteit boeide Kubrick niet: hij zocht iets onverwachts, iets buitenissigs. Acteur George Scott ontdekte tot zijn afgrijzen dat Kubrick altijd de meest extreme opname koos, de manische Jack Nicholson was daarover bij The Shining opgetogen: weg met de terreur van Method Acting en geforceerd realisme.

Maar het voornaamste was dat Kubrick volgens acteur Malcolm McDowell gewoon niet precies wist wat hij wilde, hooguit wat hij niet wilde. Hij bewoog zich tastend richting doel en hield de opties open tot in de montagekamer. Daarom nam hij elke scène ook graag uit elke denkbare hoek op. Zonde om miljoenen dollars in een set te steken en dan al na drie takes te stoppen.

Gevolg was een beknopt oeuvre van twaalf films in 46 jaar. Kubrick verloor jaren aan plannen maken. Wat waren zijn ‘onvoltooiden’?

Burning Secret. Studiohoofd Dore Schary van MGM bood Kubrick in 1955 een kantoor en salaris aan om te grasduinen in zijn ‘Story Departement’, een massagraf van onuitgevoerde opties en scripts. Kubrick raakte enthousiast over Stefan Zweigs novelle Brennendes Geheimins: over een baron die in een kuuroord een twaalfjarig jongetje gebruikt om diens moeder te verleiden. Het script verdween in de la na de val van Schary.

One-Eyed Jacks. Marlon Brando benaderde Kubrick eind 1957 als regisseur voor een film gebaseerd op het duel tussen Billy the Kid en Pat Garrett. Maandenlange besprekingen over een ‘western waarin het landschap de hoofdrol speelt’ liepen spaak omdat Brando eigenlijk zelf wilde regisseren.

Blue Movie. Na Dr. Strangelove, vol hilarische seksuele toespelingen, probeerde scriptschrijver Terry Southern hem in 1964 over te halen tot een harde pornofilm met studiobudget. Kubrick, op zoek naar schandaal, stuurde aanmoedigende telegrammen – „Je schreef de definitieve pijpscène” – maar zag er toch vanaf. Southern publiceerde Blue Movie in 1970 als roman voor ‘the great Stanley K.’

Napoleon. Kubrick was gefascineerd door Napoleon: de micromanager en superbureaucraat die zich vlak voor de veldslag nog boog over bestuurlijke details. In de lente van 1968 stuurde Kubrick zijn assistenten op research door Europa. Ze keerden terug met een enorme berg informatie en potten aarde uit Waterloo. In Roemenië werden veertigduizend man infanterie en tienduizend man cavalerie geregeld: ze zouden marcheren in papieren uniform om de kosten te drukken. In september 1969 had Kubrick een script en een hoofdrolspeler: Jack Nicholson. Het ging niet door omdat studio MGM bijna bankroet was en Waterloo, een dure Napoleonfilm van de Rus Sergej Bondartsjoek, in 1970 flopte.

The Aryan Papers. Kubrick verkoos Johanna ter Steege boven Julia Roberts en Uma Thurman als tante Tanja die in Polen tijdens de Tweede Wereldoorlog haar neefje Maciek van de gaskamers redt. Ter Steege bezocht Kubrick, praatte, improviseerde en kreeg champagne: de rol was voor haar. Kubrick wilde al heel lang een film over de Holocaust maken: het boek Wartime Lies van Louis Begley leek een geschikte basis. Maar een maand nadat Warner Bros het project had aangekondigd, begon Steven Spielberg in april 1993 aan de opames van zijn Holocaustfilm, Schindler’s List. Kubricks Vietnamfilm Full Metal Jacket was in 1987 ervaren als mosterd na de maaltijd na het met vier Oscars bekroonde Platoon een jaar eerder: dat mocht niet nog eens gebeuren. Kubrick verloor zijn interesse. Ter Steege, die zeven maanden lang elke rol afwees, lag twee dagen in bed met een laken over haar hoofd toen het niet doorging.

Artificial Intelligence: A.I. Stanley Kubrick en Steven Spielberg waren bevriend sinds begin jaren tachtig. Kubrick verklapte nooit iets over zijn projecten. Waarom toch niet, vroeg Spielberg hem. „Omdat ik Kubrick ben en jij Spielberg.”

Uitzondering werd A.I., gebaseerd op Brian Aldiss’ verhaal Supertoys Last All Summer Long. Na een ‘treatment’ (basisscript) over een kind-robot geprogrammeerd om lief te hebben en zo’n duizend storyboards (shotontwerpen) besloot Kubrick eind jaren tachtig dat de trucage nog niet rijp was voor de futuristische Pinokkiofilm. Dat veranderde in 1993 met de digitale dinosauriërs van de film Jurassic Park: Kubrick stelde Spielberg voor A.I. te regisseren omdat hij raad wist met sentiment, Kubrick zelf zou produceren. Er volgde intensief faxverkeer waarbij Kubrick, panisch dat het plan uitlekte, Spielberg verbood een assistent te gebruiken. Na zijn dood schoof Spielberg alles opzij voor A.I. De film werd in 2001 uitgebracht als hommage aan Kubrick.