Hollands glorie in virtuoze stijl

Het stilleven van Clara Peeters dat vandaag aan de collectie van het Mauritshuis wordt toegevoegd, is een bijzonder werk. Maar wat wilde Peeters ermee zeggen?

Bruikleen, Mauritshuis, den Haag, L 149

In zekere zin blijft het aandeel van de zeventiende-eeuwse dames van museum Het Mauritshuis voorlopig gelijk. Want in de week waarin Johannes Vermeers Meisje met de parel zich opmaakt voor een tournee door Japan en de Verenigde Staten, wordt de collectie verrijkt met een werk uit circa 1615 dat weliswaar geen vrouw voorstelt maar wel is gemaakt door de schilderes Clara Peeters.

Vandaag maakt het museum bekend dat het Stilleven met kazen, amandelen en krakelingen van Peeters heeft verworven. Het werk is voor het publiek te zien in de tijdelijke opstelling van meesterwerken uit het Mauritshuis in het Haagse Gemeentemuseum. Het was altijd in privébezit geweest tot het in 1998 in de kunsthandel kwam.

Directeur Emilie Gordenker van het Mauritshuis licht toe dat het museum al langer aasde op het stuk, dat inmiddels in een Amerikaanse particuliere collectie terecht was gekomen. Persoonlijke contacten van Gordenker met de verzamelaar leidden tot de aankoop, met steun van de vriendenstichting van het museum, de BankGiro Loterij en de Vereniging Rembrandt. Met een visstilleven in het Rijksmuseum is dit daarmee het tweede werk van Clara Peeters in Nederlandse openbare collecties.

Met het schilderij heeft het Mauritshuis, dat zich erop beroept niet te kopen ‘voor het depot’, er een topstuk van zeventiende-eeuwse stillevenkunst bij. Het ongeveer 35 cm hoge paneel toont een wonderlijk samenstel van voorwerpen en etenswaar.

Blikvanger is een tinnen schaal met daarop een halve Edammer en twee andere hompen kaas, waar bovenop een bordje vol boterkrullen balanceert. De kazen zijn, met hun afwisseling van gladde snijvlakken en brokkelige breuklijnen, heel natuurgetrouw weergegeven. Toch vertoont het schilderij nergens droog gepriegel: door het hanteren van een losse penseelstreek zijn de details eerder meesterlijk gesuggereerd dan precies omschreven.

Evenveel aandacht voor details en oppervlaktebehandeling blijkt uit bijvoorbeeld de levendige lichteffecten op een halfvol en deels verguld dekselglas rechts. Op grond van een inscriptie op de zijkant van een bewerkt zilveren mes op de voorgrond, die voluit de naam van de schilderes vermeldt, kan het schilderij met zekerheid worden toegeschreven aan Clara Peeters. Zij komt trouwens zelf ook voor in het schilderij: in het metalen deksel van de bruine kruik in de achtergrond is een kleine weerspiegeling te zien van een vrouwenhoofd met een kapje.

Clara Peeters is een van de vrouwelijke schilders die in de Renaissance en Barok furore maakten. Meestal hadden zij geen toegang tot een traditionele schildersopleiding, laat staan tot de zalen waar studie werd gemaakt naar het naaktmodel. Daarom legden schilderessen als Rachel Ruysch en zeker ook Clara Peeters zich vaak toe op genres als het stilleven. Over het leven van Clara Peeters, van wie alleen werk bekend is uit de betrekkelijk korte periode van 1607 tot 1621, tasten we in het duister. Waarschijnlijk werkte ze in Antwerpen, maar haar ‘voedselstillevens’ waren mogelijk een inspiratiebron voor kunstenaars in de Noordelijke Nederlanden, zoals de Haarlemmers Pieter Claesz en Willem Claesz Heda.

Directeur Gordenker benadrukt dat het Stilleven met kazen binnen de collectie van het Mauritshuis een lacune vult tussen de weelderig van etenswaar voorziene keukenstukken in de Vlaamse schilderkunst van de late zestiende eeuw, en de ‘banketjes’ en ‘ontbijtjes’ waar de Hollandse Gouden Eeuw later in zou grossieren.

Raadselachtig blijft de prominentie van de kazen in de voorstelling. Vormen ze een verwijzing naar een van de pijlers van de economie van de Nederlanden? Verbeelden ze, in combinatie met kostbare voorwerpen als het glas, het zilveren mes en een Chinese schaal, op moraliserende wijze zondige overvloed? Of zijn de producten van een langdurig en tamelijk mysterieus rijpingsproces misschien een zinnebeeld van verval of zelfs dood? Wat de mogelijke boodschap van dit schilderij ook geweest mag zijn, voor de moderne museumbezoeker valt het vooral op door de virtuoze stijl van Clara Peeters.

    • Bram de Klerck