'Oekraïne heeft de snelst groeiende hiv-epidemie ter wereld'

De aanleiding

„Het is een schandaal!”, scanderen Jan Mulder en cabaretier Javier Guzman in een nieuw reclamespotje van het Aids Fonds. Ze doelen op de situatie in Oekraïne, waar wel het Europees Kampioenschap wordt georganiseerd, maar nauwelijks iets wordt gedaan aan de bestrijding van het hiv-virus. Nederlanders worden door het Aids Fonds opgeroepen om een petitie te tekenen. „In Oekraïne voltrekt zich een stille ramp”, licht het fonds toe op haar website. „Het land heeft de snelst groeiende hiv-epidemie ter wereld.” next.checkt zoekt uit: is dit waar?

Waar is het op gebaseerd?

„Het is moeilijk om aan exacte cijfers te komen”, vertelt Paul Zantkuijl, persvoorlichter van het Aids Fonds. Wereldwijd zijn alle statistieken over de mondiale verspreiding van het hiv-virus gebaseerd op schattingen, onder meer omdat in landen waar veel hiv voorkomt de informatievoorziening vaak gebrekkig is. Volgens een factsheet van het Aids Fonds, dat dient als aanvulling op de campagne, zijn op dit moment zo’n 350.000 Oekraïners besmet met hiv, en stijgt dat aantal per jaar met ruim 20.000. De cijfers zijn gebaseerd op statistieken uit de database van UNAIDS, het hiv-bestrijdingsprogramma van de Verenigde Naties.

En, klopt het?

Er zijn vandaag de dag meer mensen dan ooit besmet met hiv. Dit komt grotendeels omdat de levensverwachting van hiv-patiënten de afgelopen jaren drastisch is gestegen. Hiv komt met afstand het meeste voor in Sub-Saharisch Afrika. Swaziland heeft, met een besmettingsgraad van bijna 26 procent van de bevolking, de grootste hiv-epidemie ter wereld.

Binnen de regio Oost-Europa en Centraal-Azië spannen twee landen de kroon: Rusland en Oekraïne. De twee landen nemen 90 procent van de epidemie voor hun rekening. Met een besmettingsgraad van 1 tot 1,3 procent van de bevolking, is de prevalentie van hiv in Oekraïne hoger dan in elk ander land in de regio. Men spreekt van een algemene epidemie – die dus ook huishoudt buiten geijkte risicogroepen als drugsverslaafden en prostituees – als de prevalentie boven de 1 procent uitstijgt. Ter vergelijking: in Nederland ligt de prevalentie van hiv rond de 0,2 procent.

Oekraïne kent dus de grootste hiv-epidemie van Europa en Centraal-Azië. Maar het Aids Fonds spreekt niet van de grootste, maar van „de snelst groeiende hiv-epidemie ter wereld”. Dat is te meten aan de hand van het aantal nieuwe hiv-infecties per jaar, ook wel ‘incidentie’ genoemd. Incidentie is voor organisaties aanzienlijk moeilijker te vast te stellen dan prevalentie. Uit cijfers van UNAIDS en de World Health Organization blijkt dat de incidentie van hiv in de meeste delen van de wereld terugloopt, ook in de gebieden waar hiv het meeste voorkomt. In Oost-Europa en Centraal-Azië is echter het tegendeel aan de hand. Daar neemt de incidentie van hiv, na een korte daling aan het begin van deze eeuw, sinds 2008 juist toe. Volgens het meest recente UNAIDS-jaarverslag is het aantal mensen besmet met hiv in Oost-Europa en Centraal-Azië sinds het jaar 2000 bijna verdrievoudigd.

Oekraïne is dus onderdeel van de regio met de snelst groeiende hiv-epidemie ter wereld, en daarbinnen is de Oekraïense epidemie relatief het grootst. Maar of die ook het snelst groeit vergeleken met andere landen in de regio, is moeilijk te zeggen. UNAIDS noemt wereldwijd zeven landen die het meest „afwijken van de globale trend” – daarbij nam de incidentie sinds 2000 met meer dan 25 procent toe. Daarvan lagen vijf landen in Oost-Europa en Centraal-Azië, te weten Armenië, Georgië, Kazachstan, Kirgizië en Tadzjikistan. De overige twee landen zijn Bangladesh en de Filippijnen. Oekraïne is niet in dit rijtje opgenomen, maar doet er volgens UNAIDS en andere organisaties waarschijnlijk niet of nauwelijks voor onder.

Volgens een woordvoerder van het UNAIDS-hoofdkantoor in Genève heeft Oekraïne een van de snelst groeiende epidemieën ter wereld , maar de organisatie kan niet bevestigen of het land binnen de algehele epidemie in Oost-Europa en Centraal-Azië ook daadwerkelijk de snelste is. De epidemie in Oekraïne wordt echter niet los gezien van de algehele regio. Als onderdeel van die algehele epidemie in Oost-Europa en Centraal-Azië, is de Oekraïense dat echter onbetwistbaar wel.

Conclusie

In Oost-Europa en Centraal-Azië is de snelst groeiende hiv-epidemie ter wereld aan de gang. Het wordt beschouwd als één grote epidemie, die ook in Oekraïne stevig huishoudt. Binnen de regio is er geen land waar hiv zoveel voorkomt als daar. Of Oekraïne in vergelijking met een aantal andere landen binnen die epidemie ook daadwerkelijk het snelst groeit, is echter niet met zekerheid vast te stellen. Daarom beoordeelt next.checkt de bewering van het Aids Fonds als grotendeels waar.