Zwevend in een blikje ( ) Floating in a tin can

In het ruimtestation ISS klinken symfonierock van Marillion en walsen van Strauss. Bernard Hulsman over de playlist van André Kuipers.

Toen Elton John hoorde dat zijn nummer ‘Rocket Man’ op de playlist van nummers stond waar André Kuipers en zijn collega’s in hun vrije tijd in de ruimte naar luisteren, stuurde hij een bericht naar de Europese ruimtevaartorganisatie ESA. „Ik stuurde Kuipers en zijn bemanning de beste wensen en dankte ze, dat ze de jongensdromen over het reizen voorbij de sterren levend hielden”, zei de Britse popzanger in een toelichting. „Mijn generatie is opgegroeid met de roem en opwinding van ruimtereizen.”

‘I miss the earth so much I miss my wife’, zingt Raketman. ‘It’s lonely out in space on such a timeless flight’. Elton John schreef ‘Rocket Man’ in 1972, in de hoogtijdagen van de ruimtevaart. Er ontstond in die jaren zelfs een nieuw ruimtevaartachtig popgenre: spacerock. Belangrijkste kenmerk hiervan zijn de geluidseffecten van vooral synthesizers die in veelal lange nummers buitenaardse sferen moeten oproepen. Maar echte spacerock, zoals van Hawkwind, met een heel repertoire aan ruimtenummers als ‘Bring me the Head of Yuri Gagarin’, ontbreekt op Kuipers’ playlist. Alleen Pink Floyd, dat met zijn vroege, psychedelische werk invloed had op de spacerock, staat er met ‘Keep Talking’ op.

Toch klinken er in Kuipers’ ruimtestation vrij veel ruimtenummers, zoals ‘I am an Astronaut’ van Snow Patrol, ‘To the Moon and Back’ van Savage Garden en ‘Asylum Satellite #1’ van Marillion, de symfonische rockgroep waar Kuipers getuige de playlist veel van houdt. Ook de klassieke muziek waarnaar de astronauten luisteren heeft, meestal alleen in de titels maar soms ook inhoudelijk, iets van doen met ruimte, planeten en manen. Zo ontbreekt The Planets van Gustav Holst niet op de lijst en staat ook Suite Bergamesque (Claire de Lune) van Claude Debussy erop.

Ook An der schönen blauen Donau van Johann Strauss jr is zo nu en dan te horen in het internationale ruimtestation ISS. Hoewel deze beroemdste wals aller tijden een ode is aan de zeer aardse rivier de Donau, is deze sinds Stanley Kubricks film 2001: A Space Odyssey de klassieke-ruimtevaartmuziek bij uitstek. Iedereen die de openingsbeelden van 2001 heeft gezien, associeert An der schönen blauen Donau niet langer met de op een na langste rivier van Europa, maar met walsende planeten en ruimteschepen.

Maar het popnummer dat op Kubricks klassieke ruimtevaartfilm is geïnspireerd, ‘A Space Oddity’ van David Bowie, staat vreemd genoeg weer niet op Kuipers’ playlist. Sterker nog, Bowie ontbreekt helemaal, hoewel hij drie jaar na ‘A Space Oddity’ ook nog The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars maakte, een conceptalbum over de buitenaardse rockster Ziggy Stardust, wiens opkomst en ondergang wordt bezongen in nummers als ‘Starman’, ‘Lady Stardust’ en ‘Star’.

‘A Space Oddity’ werd in 1969 een internationale hit – nummer 8 in Nederland – en werd daarom door de BBC gebruikt als herkenningsmuziek bij de serie tv-uitzendingen over de eerste maanlanding van de Apollo 11 in datzelfde jaar. Bowie zei later in een interview dat de producer van de BBC-programma’s niet goed had geluisterd naar de tekst, maar dat niemand hem durfde te vertellen dat ‘A Space Oddity’ ging over een astronaut die in de ruimte was gestrand. ‘Can you hear me, Major Tom? Can you....’ vraagt Ground Control aan astronaut Major Tom die aan het einde van het nummer het contact met de aarde verloren heeft en in zijn isolatie overpeinst: ‘Here am I floating / round my tin can / Far above the Moon / Planet Earth is blue / And there’s nothing I can do’.

Het zou begrijpelijk zijn als de ruimtevaarders ‘A Space Oddity’ vanwege het onheilspellende karakter niet willen horen in hun tin can. Maar dit kan niet de reden zijn, want Major Tom laat in het ISS-ruimtestation toch van zich horen in het nauwelijks minder donkere ‘Major Tom’ van de Duitse Neue-Wellezanger Peter Schilling. ‘Die Erde schimmert blau’, ziet de Duitse Major Tom net als Bowie veertien jaar eerder als hij naar buiten kijkt. ‘Sein letzter Funk kommt / Grüsst mir meine Frau / Und er verstummt / Unten trauern noch die Egoisten / Major Tom denkt sich / Wenn die wüssten / Mich führt hier ein Licht / Durch das All, das kennt ihr noch nicht / Ich komme, bald wird mir kalt’.

Ten slotte eindigt Major Tom met het refrein: ‘Völlig losgelöst von der Erde / Schwebt das Raumschiff völlig schwerelos’.

Elke dag dat André Kuipers in de ruimte is, zet de astronaut een nieuw nummer op zijn playlist. Zie blogs.esa.int/andre-kuipers/mijn-playlist

    • Bernard Hulsman