‘Voor onze kinderen wordt het moeilijker’

Europa kan de crisis overleven, zegt de Duitse econoom Carsten Brzeski. Wel moeten euroleiders kiezen voor integratie en dat aan het electoraat durven verkopen.

Foto Wouter van Vooren

Om half zeven op een maandagochtend knallen voor de camera’s van de BBC. Nog voor handelaren hun computers opstarten en hun eerste analyse geven over de gevolgen van de 100 miljard euro Europese noodsteun die de Spaanse banken moet redden. Carsten Brzeski vindt het geen probleem om gruwelijk complexe Europese vraagstukken terug te brengen tot de kern.

Brzeski, een econoom in dienst van ING in Brussel, komt uit Duitsland, het machtigste euroland. Hij trouwde met een Nederlandse en verhuisde naar het eurosceptische Nederland. Hij werkte voor het ministerie van Financiën en voor de Europese Commissie, en weet hoe zowel nationale overheden als Europese instellingen redeneren.

Brzeski legt graag uit wat er in Brussel gebeurt, zoals voor de veelbekeken financiële programma’s van BBC en Bloomberg. Het is spierballentelevisie; het nieuws wordt in galop doorgenomen. Veel oneliners, weinig subtiliteiten. Het is nodig, zegt hij. „Hoe verder je van de eurozone vandaan bent, hoe minder begrip er is voor wat er hier speelt.” Soms schrikt hij van de gevolgen van zijn optreden. „Bloomberg vroeg hoe het weekend van een Grieks exit er hypothetisch uit zou zien. Na de uitzending kreeg ik een Amerikaanse vermogensbeheerder aan de lijn. Of het dit weekend ging gebeuren? En wat hij kon doen. Dat was ook niet de bedoeling”, zegt Brzeski tijdens een vroege lunch in Quartier Léopold, een brasserie tegenover het Europees Parlement.

Zondag gaat Griekenland naar de stembus. Hoe belangrijk zijn de verkiezingen?

„Het zijn de belangrijkste Europese verkiezingen na de Tweede Wereldoorlog. Er staat niet alleen economisch veel op het spel. De situatie in Griekenland doet mij een beetje denken aan Duitsland in de jaren dertig. Er is een diepe recessie, hoge werkloosheid en een toenemende afkeer van buitenlanders. Oude gevoelens komen bovendrijven. Dat kan gevaarlijk zijn.”

Wat zou voor de eurozone als geheel het beste zijn: Griekenland er in of uit?

„De eurozone zal deze crisis overleven. Maar Griekenland blijft een zorgenkind. Alleen beseffen de Europese leiders dat het vermoedelijk minder kost Griekenland in de eurozone te houden dan de chaos die een exit veroorzaakt. Over twee weken komen de Europese regeringsleiders bijeen in Brussel. Het doel is plannen maken voor de toekomst van Europese integratie. Je zou haast zeggen dat het voor de uitkomst van de top beter is als de de Griekse politieke partijen winnen die tegen uitvoering zijn van de bezuinigingsafspraken. Dat voert de druk op om met doorbraken te komen.”

Wat geldt als een doorbraak?

„Vergeet niet dat de noodsteun aan Spaanse banken van vorig weekend een goede stap is. Maandag en dinsdag komt de G20 bijeen in Mexico. De G20 heeft Europa gemaand de crisis aan te pakken en op te lossen. De Spaanse redding laat zien dat euroleiders bereid zijn veel geld ter beschikking te stellen om de boel op te lossen. Is het goed nieuws dat de vierde economie van de eurozone diep in de problemen zit? Natuurlijk niet. Maar is het goed dat regeringsleiders duidelijk maken dat ze de noodfondsen die ze hebben opgetuigd ook bereid zijn te gebruiken? Ja. Het is op de korte termijn een poging om Europa minder gevoelig te maken voor de Griekse verkiezingen.”

De Spaanse premier Rajoy zei dat afgelopen weekend de euro is gered.

„We hebben in deze crisis geen gebrek aan politici die grote woorden bezigen. Er is wel gebrek aan grote daden. De euro is niet gered en Spanje is niet gered. Of 100 miljard voldoende is, zullen we pas over een tijd zien. Het hangt af van hoe ver huizenprijzen nog dalen, hoe hoog de werkloosheid oploopt. Maar een van de grootste problemen, de banken, wordt nu aangepakt. Niets meer, niets minder.”

Een noodlening voor de Spaanse banken is geen omslagpunt in de crisis?

„Nee. Dit is geen fundamentele beslissing. De eurozone is een schip dat langzaam de goede kant op drijft, maar nog ieder moment kan kapseizen. De top eind juni zal ook geen schokkende besluiten opleveren. Ik durf de weddenschap aan te gaan dat we op 1 juli geen overeenstemming hebben over eurobonds of een bankunie. Wel moet op de top duidelijk worden welke richting regeringsleiders bereid zijn op te gaan. Kiezen ze voor meer integratie?”

En?

„Wat nodig is, is een compromis dat stevig genoeg is om de monetaire unie een toekomst te geven. Dat betekent dat sterke landen als Duitsland en Nederland eisen dat er strikte begrotingsdiscipline en -toezicht ingevoerd wordt. Zij willen niet dat het zuiden ongelimiteerd op hun creditkaart winkelt. De zuidelijke landen moeten het idee krijgen dat zij een deel van hun begrotingsonafhankelijkheid afstaan, in ruil voor betaalbare financiering van hun staatsschulden. Het belangrijkste is dat eurolanden geen free lunch krijgen. Griekenland zit nu in een economische dramatische situatie omdat het land jarenlang slechts een paar procent rente betaalde. Er was geen enkele druk om te hervormen. Uiteindelijk zal er een vorm van Europees bankentoezicht komen, inclusief een depositogarantiestelsel en een bankennoodfonds. Er zal een manier gevonden moeten worden om schulden te collectiviseren. Uiteindelijk zal er iets als eurobonds moeten komen.”

Er zijn genoeg technocratische oplossingen te bedenken voor de crisis. Is het grootste probleem niet dat Europese politici geen vertrouwen hebben dat ze ‘meer Europa’ kunnen verkopen?

„Dat is het grote probleem. Politici moeten mensen overtuigen. Maar leiders kunnen hun electoraat pas overtuigen als ze een duidelijk plan hebben. Tot nu toe hebben ze steeds ad hoc maatregelen genomen, van de twee noodfondsen tot het begrotingspact.”

Zitten regeringsleiders met het probleem dat het electoraat zich nooit heeft kunnen uitspreken over de euro?

„Als je begin jaren negentig het ultieme masterplan voor de euro aan de burgers had gepresenteerd, betwijfel ik of Nederland en Duitsland voor hadden gestemd. Waarschijnlijk was er dan geen euro geweest. Het zijn zulke ingrijpende maatregelen. Je hebt het over het afstaan van onafhankelijkheid. De voordelen zijn niet meteen tastbaar. Er is angst voor verandering.”

Als er binnenkort een plan opgesteld wordt, betekent het dat de Nederlandse verkiezingen in september wezenlijk ergens over gaan.

„Nederland wordt de eerste testcase. De contouren van de plannen van de regeringsleiders zijn dan bekend en waarschijnlijk wordt dat een belangrijk verkiezingsthema. Een belangrijk kernland spreekt zich uit over de toekomst van Europa. Als de uitslag afwijzend is, heeft Europa een groot probleem. Het is een teken dat de eurolanden uit elkaar drijven.”

Zijn er verschillen tussen het debat in Duitsland en Nederland?

„In Duitsland wordt al een tijd nagedacht over de toekomst van Europa. De discussie in Duitsland was tot nu toe vooral een theoretische exercitie, die af en toe de voorpagina van Bild Zeitung haalde. Het gaat economisch heel goed met Duitsers. De werkloosheid is laag, de huizenprijzen stijgen en Duitsland profiteert van een dalende euro. Volgend jaar is een verkiezingsjaar. Dus wordt er gesproken over een kleine belastingverlaging, want er moet iets gegeven worden aan het volk. Dat is het verschil met Nederland. Nederland zit een recessie en er wordt bezuinigd. Maar Duitsland voelt nu pas langzaam de nadelen van de crisis. De indicatoren tonen aan dat de economie vertraagt. China groeit minder hard en dat zal de Duitse exportsector voelen. Als gevolg wordt er op politiek en intellectueel niveau over verdere integratie gesproken. Dat is de verdienste van kanselier Merkel.”

Hoezo?

„Terwijl iedereen het nog over groei had, begon zij over de noodzaak van verdere integratie. Merkel is pragmatisch. Ze ziet in dat een langetermijnstrategie nodig is. Als de regeringsleiders een samenhangend plan hebben, is het ook makkelijker om honderd miljard in de Spaanse banken te stoppen. Het past dan in een verhaal. Als de Grieken na de verkiezingen bereid zijn zich te committeren aan houdbare overheidsfinanciën, dan kan Europa ze meer tijd geven, waardoor de pijn iets lichter is.”

Maakt de economische situatie in Duitsland het moeilijker of makkelijker voor Merkel om te overtuigen dat integratie noodzakelijk is?

„De huidige economische situatie is optimaal om het over Europa te hebben. De Duitse economie begint te kantelen. De eerste waarschuwingsignalen zijn er. Het is dus tijd om serieus over de toekomst van Europa te praten. Maar Duitsland zit niet in recessie, zoals Nederland. Dat maakt het makkelijker om over integratie te praten. Wellicht verandert dat mocht de Duitse economie afglijden. Wellicht ontstaan dan de sentimenten die in Nederland ook leven. Net als in Nederland zal de Duitse bevolking zich afvragen waarom zij harder moet werken voor de mensen in Zuid-Europa. Als Merkel een compromis bereikt waarin strenge begrotingscontrole centraal staat dan moet ze in staat zijn Duitsers te overtuigen. In tegenstelling tot Nederland is er nauwelijks anti-Europees populisme. Thilo Sarrazin (SPD-politicus en voormalig Bundebankbestuurder die een populair anti-euro boek schreef, red.) wordt graag gelezen, maar hij is als een horrorfilm. Je kijkt er geïntrigeerd naar, maar met de nodige afschuw.”

Hoe moet Europa weer groeien?

„De belangrijkste taak voor bestuurders en politici is management of decline ofwel het in goede banen leiden van de neergang. Kijk naar vergrijzing in Europa. Kijk naar de staatsschulden. Kijk naar de groei van opkomende markten. Je moet de realiteit onder ogen zien en constateren dat het voor onze kinderen moeilijk wordt om het beter te hebben dan wij. Het huidige welvaartsniveau behouden is al een enorme uitdaging. Daar moet beleid op gericht zijn. Er is geen ruimte meer om groei en welvaart te financieren middels begrotingstekorten. Die tijd is voorbij, wat groeifetisjisten ook zeggen. Sommigen pleiten voor hogere inflatie om de crisis te bestrijden, maar inflatie doet spaargeld en pensioentegoeden slinken. Bezuinigen, hervormen en prudent met overheidsfinanciën om springen is de enige manier. Dat zorgt voor rust en stabiliteit in de eurozone. Daar moet beleid op gericht zijn, maar vind maar eens een politicus die eerlijk wil zeggen dat dat het hoogst haalbare is. Stem op mij want ik ben voor behoud van welvaart. Dat is niet sexy. Nee, stem op mij want ik ben voor meer banen, meer groei en hogere pensioenen. Dat is pas sexy.”

    • Melle Garschagen