Column

Lekker hervormen in tijden van crisis

Hai, mensen van de Kunduz-coalitie. Even een paar vraagjes uit de samenleving. Vraag één gaat over jullie Lenteplan om de ontslagvergoeding te verlagen, vooral voor ouderen. We proberen beschaafd te blijven hoor, maar welke idioot gaat nou de bescherming bij ontslag verminderen middenin een recessie? Het is nu zelfs voor jonge en goedkope mensen moeilijk om een baan te vinden en dan gaan jullie het makkelijker maken om oudere werknemers te ontslaan. Hoe moeten die ooit nog aan een baan komen? Nou ja zeg!

Vraag twee gaat over jullie plannen om de hypotheekrenteaftrek te beperken voor mensen die voor het eerst een hypotheek afsluiten. Nogmaals, we houden ons in, maar welke onverlaat gaat in vredesnaam de aftrek beperken terwijl er geen huis meer verkocht wordt en de huizenprijzen dalen?

Hervormingsminnende politici als Alexander Pechtold van D66 krijgen ongetwijfeld enorme jeuk van dit soort vragen. Dat eeuwige gezeur over zielige mensen houdt al jaren elke verandering tegen!

Maar het zijn terechte vragen.

Want idealiter versober je sociale en fiscale regelingen in goede tijden. Dan is de klap het zachtst. Verliezers zijn er altijd: hervormen betekent immers verworven rechten afpakken. In goede tijden is er geld om de verliezers te compenseren. Of om verliezers uit te zonderen. Denk aan de versobering van de arbeidsongeschiktheidsuitkering WAO. Toen werden de 50-plussers niet herkeurd.

Maar in goede tijden vinden politici het moeilijk om kiezers ervan te overtuigen dat die versoberingen nodig zijn. Wat is precies het probleem? De economie draait toch prima? Politici hebben vaak ook weinig zin een poging te wagen. Te risicovol, electoraal gezien.

Wat politici nodig hebben om te gaan hervormen is een breed gevoel van crisis. Mensen, het is nu afgelopen met al die kadootjes, anders gaan we eraan. In zo’n sfeer versoberde Duitsland tussen 2002 en 2005 de sociale zekerheid voor (oudere) werknemers. Duitsland voelde zich na de hereniging met Oost-Duitsland de zieke man van Europa. De werkloosheid liep snel op. Er moest wat gebeuren.

Dit hervormen in crisistijd is een bekend fenomeen, officieel vastgesteld door economen in een bescheiden maar leuk hoekje van de economische wetenschap, waar de totstandkoming van overheidsbeleid wordt bestudeerd. Politici slaan aan het hervormen op het slechtste moment - volgens economen dan. Vandaar dat ook economen die jaren voor hervormingen pleiten, zich er tegen keren als politici er eindelijk toe besluiten. Zo verzuchtten diverse arbeidseconomen de afgelopen weken dat ze vóór hervorming van het ontslagrecht zijn, maar niet nú.

Hervormen in crisistijd is niet alleen economisch gezien riskant. Dat is het ook politiek gezien. Hervormingen die worden doorgevoerd in een crisis, lopen grote kans uiteindelijk te stranden in verkiezingen of nieuwe kabinetten. De OESO concludeerde dit in 2009 in een studie naar versoberingen van de sociale zekerheid. Crisishervormingen zijn vaak te haastig, niet goed doordacht en niet goed uitgelegd. Ze missen draagvlak.

Moeten politici het hervormen dan maar laten? Nee. Dat zou betekenen dat er nooit wat verandert. Maar wie hervormt in crisistijd moet praten als Brugman, concludeert de OESO. Uitleggen en nog eens uitleggen waarom de hervorming nodig is. Het volk overtuigen, en met een sterk kiezersmandaat de versoberingen uitvoeren.

Dat gebeurde ook in Duitsland. Vlak voor de verkiezingen stelde een commissie onder leiding van Volkswagen-directeur Peter Hartz voor de werkloosheidsuitkering WW te bekorten. Belangrijke politieke leiders schaarden zich erachter en wonnen. Sinds 2006 duurt de WW maximaal 18 maanden voor 55-plussers en maximaal een jaar voor 55-minners. In Nederland is dat nog altijd 38 maanden.

De arbeidsparticipatie van Duitse ouderen steeg na de versobering sterk. Dat vergrootte het arbeidsaanbod en stimuleerde groei. De Duitse economie werd de ster van Europa.

De les is dat het zonder brede steun van kiezers niet lukt. Wat dat betreft is het Lenteakkoord, ondertekend vlak voor de verkiezingen, een zegen. Ga maar uitleggen waarom Piet van 55 de helft van zijn ontslagvergoeding moet kwijtraken. Als die uitleg kiezers de komende maanden overtuigt, dan kan een nieuw kabinet houdbaar hervormen. Anders niet.