Codes maken en codes kraken

Op 23 juni is het een eeuw geleden dat Alan Turing werd geboren: vader van de computer én beroemd codekraker.

Alan Turing leefde van 23 juni 1912 tot 7 juni 1954 Foto Nat. Portrait Gallery

Het verhaal gaat dat Alan Turing toen hij zeven jaar was een lekkere honingraat voor zijn familie opspoorde. Het was tijdens een picknick op de hei. Hij bekeek in welke richtingen de bijen vlogen, maakte een grafiek en kon aflezen: dáár staat de bijenkorf met honing.

Zelfs als het niet waar is, zou het waar kúnnen zijn. Want Alan Turing hield ervan om puzzels op te lossen – vaak wiskundepuzzels. En hij hield er ook van om praktische problemen op te lossen.

Daar kwam nog bij dat Alan Turing graag apparaten bouwde. Die eigenschappen samen zouden hem later wereldberoemd maken: als de vader van de computer.

Voor de Tweede Wereldoorlog, meer dan zestig jaar geleden, bedacht Alan Turing namelijk een machine die met hele simpele handelingen – gewoon door nullen in enen te veranderen en omgekeerd – bijna alles kon berekenen wat je maar wilde. Na de Tweede Wereldoorlog bouwde hij zo’n machine: een computer dus.

Tussendoor, in die Tweede Wereldoorlog, deed hij iets anders wat voor de wereld ontzettend belangrijk was. Samen met andere wiskundigen kraakte hij in Engeland (hij was zelf Engels) de geheime code waarmee de Duitse vijand berichten versleutelde.

Je hebt misschien zelf wel eens zo’n code gemaakt. Je kunt bijvoorbeeld elke letter in het alfabet vervangen door de letter vijf plekken verderop. De A wordt dan een F, de P wordt een U enzovoorts.

De Duitsers hadden een apparaat dat zoiets op een heel ingewikkelde manier deed. In dat Enigma-apparaat zaten drie schijven met de letters van het alfabet. Als je een letter intikte draaide eerst de eerste schijf een stapje, dan draaide de tweede een eindje en ten slotte de derde.

Hoe ver elk van die schijven draaide, kon je vooraf instellen. En het hing ook af van hun beginstand: met de A vooraan, of juist met T of de Z bijvoorbeeld.

Elke ochtend veranderden de Duitsers die beginstand op alle Enigmamachines aan boord van duikboten, oorlogsschepen en op andere plekken. Zelf konden ze dan toch heel makkelijk de gecodeerde berichten uitlezen: gewoon door de code in te toetsen en het apparaat ‘achterstevoren’ te laten werken. Dan kwam de echte boodschap weer tevoorschijn.

Maar hoe moesten buitenstaanders die telkens veranderende code kraken?

Daarvoor vonden Alan Turing en die andere wiskundigen met onvoorstelbaar slim denkwerk de oplossing. Zo konden de Engelsen en Amerikanen en hun bondgenoten achterhalen waar de Duitse aanvallen zouden komen – en zo konden ze de oorlog in kortere tijd winnen.

Volgende week, op 23 juni, is het precies een eeuw geleden dat Alan Turing werd geboren. Je snapt wel dat dat op veel plaatsen wordt herdacht.

De gratis app Enigma simulator bootst de Enigma-codeermachine na: je kunt berichten coderen zoals in dat apparaat en ze ook weer ontcijferen. Kijk op: http://nrch.nl/c9y

Op het Centrum Wiskunde en Informatica in Amsterdam is een kleine tentoonstelling over Alan Turing ingericht. Binnenkort komen er ook rondleidingen voor scholen (www.cwi.nl).

    • van der Heijden