'Zwart shirt maakt spelers onzichtbaar'

Zondag speelt Oranje in zwarte uittenues tegen Portugal. Volgens Johan Cruijff zijn die zwarte shirts een nadeel: ze maken spelers onzichtbaar, omdat ze tegen een donkere achtergrond wegvallen. Klinkt logisch. Maar is het waar?

Eerst kijken wat Cruijff precies zei, eerder deze maand, in dagblad Spits: „Kijk, als je op de tribune zit, dan zie je het veld liggen, dat is dus groen. En dan de spelers erop in het zwart, da’s duidelijk om te zien. Maar als je op het veld staat, dan zie je dat groen niet, maar de donkere tribune erachter. Als er dan iemand, je medespeler dus, zwart aan heeft, wordt-ie onzichtbaar. Die zie je haast niet staan. Dat is gewoon zo.”

Voetbalclub VVV-Venlo heeft ervaring met zwarte uittenues: de club deed ze afgelopen seizoen in de ban, na een serie van achttien uitnederlagen. Maar kwam dat door de shirts? Nee, zegt VVV-woordvoerder Lucas Bremmers. Want veel van die verloren uitwedstrijden speelde VVV gewoon in het ‘thuisgeel’ (omdat het thuistenue van de tegenstander ook donker was).

Bremmers vindt de logica van Cruijff onzinnig. Want: het stadion is helemaal niet donker. Er zitten fans in allerlei uitdossingen. „Misschien denkt hij nog aan de jaren zestig, toen de mannen in langere donkere jassen op de tribune stonden.”

Wat zie je eigenlijk vanaf het veld? Fotograaf Robin Utrecht was aanwezig bij de recente oefenwedstrijden van Oranje. Hij fotografeerde zowel de donkere, als de oranje shirts. Zijn ervaring is dat die oranje shirts makkelijker te vinden zijn door de zoeker, dan de zwarte. Maar of zwart inderdaad wegvalt tegen een donkere tribune, vindt hij „moeilijk om te zeggen”.

Ook vanuit de wetenschap is geen duidelijk antwoord. De Britse sportpsycholoog Iain Greenlees deed onderzoek naar het effect van de kleur van keepershirts. Maar hem is geen onderzoek bekend naar de zichtbaarheid van zwarte voetbalshirts. Hij wijst op één enkel artikel over zwarte shirts bij ijshockey en American football. Daaruit bleek: spelers in zwart komen agressiever over en krijgen eerder de scheids tegen zich.

Het uitgangspunt van Cruijff is logisch, zegt Bernhard Hommel, hoogleraar algemene psychologie van de Universiteit Leiden. Want contrast is belangrijk voor zichtbaarheid. Witte kleding, bijvoorbeeld, valt weg tegen een achtergrond van sneeuw. Als zwarte shirts wegvallen tegen de achtergrond van een tribune, zou de tribune dus zwart moeten zijn. Maar in werkelijkheid is de tribune gemengd. De massa fans is immers niet homogeen. Komende zondag is het waarschijnlijk een gespikkelde mix van oranje en het groen zwart van de Portugezen. „Puur visueel gezien”, zegt Hommel, is de stelling van Cruijff „onzin”. Volgens Hommel kun je het zelfs omdraaien: de kans dat fans in het zwart gekleed zijn, is klein, dus dan is de keuze voor zwarte shirts eerder een voordeel.

Volgens Nike, de fabrikant van de shirts, is de zichtbaarheid uitgebreid getest. Daarbij is ook rekening gehouden met de achtergrond, laat de voorlichter weten. „We weten dat op het veld het stadion en de menigte verandert in een grijstoon voor de spelers. Ook hangt de achtergrond af van de spelsituatie.” Volgens de voorlichter heeft onderzoek van Nike uitgewezen dat er voldoende contrast is. Ook zijn de shirts niet compleet zwart. Ze hebben een oranje blok op de schouder. „Als de speler beweegt, geeft dat een flikkerend effect dat de zichtbaarheid verbetert.”

Dat laatste kan kloppen, weet Johan Alferdinck van TNO. Hij doet onderzoek naar opvallendheid in het verkeer. Net als bij voetbal, varieert ook in het verkeer de achtergrond. Een wegwerker in een oranje hesje is op de snelweg goed zichtbaar, maar valt weg in een tribune vol Oranjefans. In het verkeer geldt: lichtere kleuren zijn herkenbaarder. Lichtere auto’s hebben ook minder snel schade, aldus Alferdinck. Wat kan helpen is extra markering. Zoals bij slagbomen: een afwisseling van rood en wit. Of zoals het Zweedse team, dat een gele streep heeft op een donker shirt. Zwart is „niet opvallend”, zegt Alferdinck. Een wit uittenue met een oranje streep is dus herkenbaarder .

Concluderend: een wit shirt is waarschijnlijk herkenbaarder dan een donker shirt. Maar de redenering van Cruijff dat een zwart shirt nauwelijks zichtbaar is tegen een donkere tribune is ongefundeerd. Want dan zou de tribune dezelfde kleur moeten hebben als de shirts. En dat is niet het geval. En wat als Cruijff toch gelijk heeft en zwarte geklede spelers inderdaad onzichtbaar zijn? Dan is dat net zo goed een nadeel voor de tegenstander – misschien zelfs een groter nadeel, zegt Hommel. Want de spelers van Oranje hebben al eerder in het zwarte shirt gespeeld en zijn gewend aan het ‘nadeel’. De tegenstander nog niet.

    • Arjen van Veelen