Zonder fantasie rijpt niets

Pieter Van Dooren: En toch werkt het. Davidsfonds, 186 blz. € 27,50

‘Logica brengt je van A naar B. Verbeelding brengt je overal’. Dit citaat van Albert Einstein had het motto kunnen zijn van En toch werkt het, een onderhoudend boek van de Vlaamse wetenschapsjournalist Pieter Van Dooren ‘over uitvindingen waar je van had moeten horen’, maar die mislukten. Als er iets naar voren komt uit Van Doorens fascinerende zoektocht naar hoe de wereld ook had kunnen zijn, is dat verbeeldingskracht de basis is van alle innovatie en ontwikkeling. Zonder onze fantasie – aangewakkerd door de wil het universum te doorgronden en onze behoefte met zo min mogelijk inspanning zoveel mogelijk te bereiken – zouden we niet met fietsen, auto’s, treinen, schepen en vliegtuigen over de wereld reizen.

Maar niet ieder goed idee wordt omgezet in een geslaagd product, legt Van Dooren helder uit, geholpen door originele illustraties van hilarische uitvindingen als de zwemfiets en fietsdouche uit 1897, een kuip waarin een hometrainer is gemonteerd die het water circuleert.

Of een uitvinding zijn weg in de samenleving vindt, blijkt opvallend vaak af te hangen van merkwaardig toeval. Ingrijpende gebeurtenissen (oorlogen), door religies voorgeschreven moraliteit (het katholicisme beschouwde baden als een losbandige bezigheid), emoties en oneigenlijke argumenten (status) blijken doorslaggevend te zijn geweest voor het hebben van succes. Meer dan de zinnigheid en praktische uitvoerbaarheid van uitvindingen.

Dat de stoomrolschaats, of voetlocomotief, het niet heeft gehaald omdat het publiek beducht was voor lijfelijke schade, is begrijpelijk. Maar dat de Amphicar van de Duitse uitvinder Hans Trippel zo’n halve eeuw geleden niet verscheen, komt alleen maar doordat de fabrikant geen goede marketing- en verkoopafdeling had. En dat de zeppelin – ondanks laag energieverbruik en enorm hefvermogen – een mislukte uitvinding werd, wijt Van Dooren aan het ongeluk met de Hindenburg in 1937 en aan het feit dat de Zeppelinrederij in bezit van de nazi’s kwam toen de Amerikanen het monopolie in handen hadden van het onbrandbare helium – maar eigenlijk vindt hij het nog steeds onbegrijpelijk.

Soms wil Van Dooren te veel vertellen. Maar dat is hem vergeven. Zijn uitvindingenboek is even humorvol als spannend en geeft je het gevoel in een avontuur van Jules Verne te zijn beland. En waarom niet? Verbeelding brengt je overal.

    • Mirjam Noorduijn