Muziek wordt religie voor vissers uit Alaska

Twee broers, filmmaker en cellist, reisden naar Alaska voor een film over een uniek muziekfestival. Tussen de bergen brengen musici een ode aan de individuele speelstijl van oude meesters.

Nerveus en niet wetend wat hen te wachten staat, vertrokken de Amsterdamse broers Gijs (28) en Leonard (24) Besseling in juni 2011 naar Alaska. Omringd door uitgestrekte bossen en koude meren vindt hier, in het kleine vissersdorpje Sitka, elke zomer een wereldberoemd muziekfestival plaats.

Sitka is verbonden met twee van de grootste musici aller tijden: vioollegende Jascha Heifetz (1899-1987) en cellist Gregor Piatigorsky (1903-1976). Oprichter Paul Rosenthal, oud-leerling van Heifetz, raakte ooit verliefd op Sitka. Leerlingen van de twee meesters komen al veertig jaar lang elke zomer naar Alaska om drie weken lang kamermuziek te maken. Vanaf de editie 2012, nu bezig, heeft het festival een andere directie en daarmee een ander karakter.

Voor cellist Leonard Besseling, in 2011 afgestudeerd aan het Conservatorium van Amsterdam, is het „het einde van een tijdperk”. „Alleen op het Sitka-festival werd de speelstijl van Heifetz en Piatigorsky heel bewust doorgegeven.”

Deze ‘oude’ speelstijl berust volgens Leonard op het cantabile. „Een altijd zingende toon is waar je oude meesters als Heifetz en Piatigorsky onmiddellijk aan herkent. Ook ‘authenticiteit’ was belangrijk, maar dat betekende vroeger iets heel anders dan nu. Tegenwoordig speel je ‘authentiek’ als je volgens de regels speelt, in de stijl van componist. Maar in de oude school betekende authentiek spelen vooral spelen ‘zoals je zelf bent’. Heel individueel.”

„In Sitka hoor je dat duidelijk terug”, vult filmmaker Gijs Besseling aan, in 2009 afgestudeerd aan de Filmacademie. „Het muziek maken daar is een interactie tussen muzikale persoonlijkheden. Als de cellist zijn solo op het concert ineens veel sneller speelt dan gewoonlijk, past iedereen zich meteen aan. In Sitka is men gewend elkaars individualiteit te respecteren.”

Bezorgd zijn de Besselings over het verloren gaan van deze speeltraditie in het moderne muziekonderwijs. „Op het conservatorium voelde ik mij vaak geïsoleerd”, zegt Leonard. „Omdat ik niet altijd volgens de regels speel, kreeg ik vaak te horen dat ik geen stijlgevoel had. Maar regels zijn er ook om van af te wijken. Componisten hielden zich vaak niet eens aan hun eigen regels, zoals je kunt horen op oude opnamen. Dus waarom mogen wij ons geen vrijheden permitteren? Zoiets druist alleen sterk in tegen de heersende leer. Het muziekonderwijs is erg dogmatisch geworden.”

Volgens Christiaan Bor (1950), naast Rudolf Koelman de enige Nederlandse violist die ooit bij Jascha Heifetz studeerde, is ook het samenspel van jong en oud van cruciaal belang. Bor: „Heifetz had de gewoonte zijn leerlingen bij hem thuis uit te nodigen om kamermuziek te maken, vaak met lekker eten en goede wijn erbij. Als leerling kreeg je dan de kans om met zo’n grootmeester samen te spelen. In Sitka ging het er net zo aan toe. Met sterallures moest je er niet aankomen. Ook als gevestigde naam speelde je soms tweede viool. En moest je als violist ineens altviool spelen, dan zorgde je maar dat je dat leerde.”

Cellist Godfried Hoogeveen (1946), docent van Leonard Besseling en oud-leerling van Piatigorksy, ervoer ook het publiek van Sitka als uniek. Hoogeveen: „Van heinde en verre kwamen vissers naar het festival. Klassieke muziek kenden ze vaak niet. Sommigen hadden wel van Burt Bacharach, maar nooit van Mozart gehoord. Bijna elke uitvoering was daardoor een première. Mensen zaten huilend in de zaal. Voor velen was het bijna een religieuze ervaring.”

Hoogeveen is verheugd dat jongeren zich voor de oude speelstijl blijft interesseren. Hoogeveen: „De tijd van Heifetz en Piatigorsky was toch de gouden eeuw van de uitvoerderscultuur. Het is belangrijk dat die traditie niet verloren gaat.”

Tevreden kijken de Besselings terug op hun project. „We besloten pas heel laat om naar Alaska te gaan”, zegt Gijs. „Voor subsidies was het toen al veel te laat, dus we moesten het hele budget zelf bij elkaar sprokkelen. Door een benefietconcert op een boot op de Amsterdamse grachten bijvoorbeeld. En in Sitka sponsorde een visser ons eten. Van hem kregen we heerlijke gratis vis.”

Sitka, een wereld vol muziek Ned. 2, NTR Podium, 17 juni 12:55 uur, 18 juni 23.55 uur. Zie ook sitkathemovie.com.

    • Bas van Bommel