Kampioen in het koppelen van gadgets

Nederlandser Jaap Haartsen is grondlegger van de bluetooth-technologie. Elke dag komen er vijf miljoen apparaten bij die ‘zijn’ uitvinding gebruiken: dankzij Haartsen hangt de hele wereld zich nu vol met draadloze elektronica.

Een wat anoniem industrieterrein, vlak langs de spoorlijn Zwolle-Emmen. Dat is de weinig voor de hand liggende werkplek voor de grondlegger van een van de meest gebruikte technologieën ter wereld. Jaap Haartsen – ‘Inventor of bluetooth’ staat er op de website – is technisch directeur bij Tonalite, dat gespecialiseerd is in piepkleine draadloze technologie.

Dankzij bluetooth kunnen we onszelf volhangen met gadgets die onderling met elkaar verbonden zijn – zonder draad. Van koptelefoons tot carkits, toetsenborden en afstandsbedieningen, hartslagmeters en hippe horloges: bluetooth verbindt ze via radiotechnologie op een manier die weinig energie verbruikt.

Maar wat is de relatie met Emmen-Zuid? Tonalite maakte tot voor kort deel uit van mobieltjesmaker SonyEricsson. Een vitrine met stokoude telefoons en elektronica herinnert aan de mobiele prehistorie, toen moederbedrijf Ericsson nog pagers (piepers) produceerde in Drenthe. „Productie doen we hier al lang niet meer”, zegt Jaap Haartsen. „Maar de kennis van productie hebben we nog wel in huis. Het is belangrijk dat je als ontwikkelaar weet hoe apparaten gemaakt worden en wat er juist niet kan.”

Haartsen was een van de Ericsson-specialisten die begin jaren negentig in het Zweedse Lund sleutelden aan een nieuwe draadloze technologie. Zijn naam staat ook onder het bluetooth patent. „Ericsson zocht destijds naar een manier om meer telefoons en accessoires te verkopen. Een draadloze headset moest de kabels vervangen. Zodat mensen liever een telefoon van Ericsson dan van Nokia of Motorola zouden kopen.”

Ook computerfabrikanten bleken geïnteresseerd in een manier om hun laptops draadloos te laten communiceren met de nieuwe generatie digitale telefoons. Dat was medio jaren negentig, toen internet vorm kreeg en de gsm-standaard de gebrekkige analoge technologie verving.

Haartsen: „In Scandinavië ging die ontwikkeling sneller dan in Nederland. In het weidse Finland en Zweden had je niet, zoals hier, om de honderd meter een telefooncel staan en was de afhankelijkheid van het mobiele net veel groter.”

De bluetooth-uitvinding werd aanvankelijk ondersteund door vijf partijen: Ericsson, Nokia, Toshiba, IBM en Intel. De Special Interest Group (SIG) telt nu meer dan 16.000 leden en de toepassingen van bluetoothgadgets lopen erg uiteen.

De laatste jaren komen er veel kleinere sensoren op de markt, zoals hartslagmeters, stappentellers of de Fuelband van Nike. En de draadloze koptelefoon, niet alleen voor telefoongesprekken, maar ook om naar muziek te luisteren.

Dat bluetooth tot zo’n alomtegenwoordige standaard kon uitgroeien lag aan Ericsson: de Zweden kozen ervoor geen geld te vragen voor bluetooth-licenties. Haartsen: „Bedrijven zouden bluetooth nooit gebruiken als ze behalve een chip van 5 dollar ook royalty’s moeten betalen.”

Vandaar dat Haartsen niet puissant rijk werd van zijn uitvinding. „Mensen moeten zich ook realiseren dat de miljoenen niet binnen lopen als je in dienst bent van een bedrijf. Ericsson was eigenaar van de patenten Als ik veel geld had willen verdienen, had in de VS – waar ik ook een paar jaar gewerkt heb – een eigen bedrijf op moeten zetten.” Maar hij verkoos een baan in Europa en belandde in Hardenberg, niet ver van Emmen.

Al hoefden er geen royalty’s betaald te worden voor bedrijven die bluetoothtechnologie gebruikten, het toezicht op de standaard bleef streng. „Om te voorkomen dat apparaten niet met elkaar werken. Dan loop je het risico dat de consument een apparaat teleurgesteld in een hoek gooit en er niet meer naar omkijkt.”

Dat scenario was niet ondenkbaar: bluetooth was niet meteen een hit omdat het koppelen (pairen) van gadgets in het begin vaak haperde. Haartsen: „De markt was sowieso lastig na de millenniumwisseling, net op het moment dat de internetbubbel barstte.”

Rond die tijd besloot Ericsson de mobiele telefoondivisie in een joint venture met Sony te stoppen. „De Japanners hadden meer met de consumentenmarkt dan Ericsson”, zegt Haartsen. SonyEricsson werd vorig jaar teruggekocht door Sony – de verliezen in de strijd tegen Apple en Samsung liepen te hoog op.

Wat blijft er nu over van het draadloze pionierswerk? Haartsen blijft zich met Tonalite (bijna dertig medewerkers) specialiseren in verdere schaalverkleining van de technologie. Hij toont de allereerste bluetooth-headset – bijna te zwaar om aan een oor te hangen – en vergelijkt het met een piepklein Plantronics-oortje, waarvoor Tonalite de bluetooth-chip op een minuscuul opvouwbaar moederbordje leverde. „Veel van de schaalverkleining zit hem ook in de verbetering van het energieverbruik, waardoor je kleinere batterijen kunt gebruiken”, zegt Haartsen.

Efficiency-winst zit niet alleen in de gebruikte chips, maar ook op de manier waarop de hardware met software samenwerkt. „Je moet voorkomen dat je je telefoon compleet leegtrekt. Bijvoorbeeld door niet voor elk wissewasje dat grote scherm van een smartphone aan te zetten, maar bijvoorbeeld een bluetooth-horloge te gebruiken om een gesprek aan te nemen.”

Haartsen is trots dat zijn bijdrage aan de technologie nog in de bluetooth-standaard is terug te vinden, al is bluetooth inmiddels bij versie 4.0. „Mijn uitvinding was de ‘onderste laag’, de basis waarop willekeurige apparaten elkaar via radiocommunicatie kunnen vinden.”

De manier waarop bluetooth-apparaten met elkaar verbinding maken, verschilt van andere netwerktechnologieën, zoals het mobiele en een wifi-netwerk – daar bepaalt een centraal punt wat de apparaten in het netwerk doen.

Het gedrag van bluetooth-apparaten is echter onvoorspelbaar. Iedere gebruiker bouwt zelf een tijdelijk, persoonlijk net van gadgets. Dat vraagt om een ad-hocbenadering, zonder vaststaande volgordes of hiërarchie.

‘Personal area network’ (PAN) was een van de mogelijke benamingen voor bluetooth. Uiteindelijk werd op het laatste moment toch gekozen om de werktitel Bluetooth te handhaven, een verwijzing naar de Deense koning uit de tiende eeuw, Harald de Eerste, ook wel Blåtand.

Haartsen: Achteraf gezien is het een goede naam. Het heeft geen vervelende betekenis in andere talen. En bluetooth klinkt een stuk interessanter dan PAN.”

Marc Hijink