Bedelen om de verkiezingen te winnen

Verkiezingen zuigen de partijkas leeg. Extra inkomsten zijn welkom. Wie betaalt de 10 miljoen die de partijen uitgeven aan de komende campagne?

Onderzoeksjournalist

Den Haag. Liberalen halen er graag herinneringen aan op. Vanaf eind jaren zeventig bood gold old Freddy Heineken zijn vrienden van de VVD aan de zogeheten ‘laatstedagadvertentie’ te betalen. Aan de vooravond van de Tweede Kamerverkiezingen verscheen steevast een paginagrote advertentie in de dagbladen met de oproep VVD te stemmen.

Bierbrouwer Freddy Heineken is dood, en de traditie met hem. Flamboyante ondernemers of captains of industry die tijdens een verkiezingscampagne de rekening van tafel pakken, bestaan nauwelijks meer. Ze oefenen liever op andere manieren invloed uit. Bijvoorbeeld via persoonlijke contacten met een minister. Of via organisaties als werkgeversclub VNO/NCW in Den Haag, of de tabakslobby. En als ze toch opduiken als partijfinanciers, staan ze garant voor jarenlange, negatieve publiciteit, zoals in 2002 bij de Lijst Pim Fortuyn bleek. Die partij maakte zich afhankelijk van omstreden financiers uit de vastgoedwereld.

Dat is vooral voor de grootste partij van dit moment een probleem, of in elk geval een uitdaging. Want het is juist de VVD die zich de laatste tien jaar afhankelijker heeft gemaakt van ondernemers en andere externe donateurs, zeker in dure verkiezingsjaren. Terwijl PvdA en SP respectievelijk zo’n 6 en 5 miljoen euro per jaar binnenhalen aan contributie en verplichte afdrachten van hun politici, komen de liberalen niet verder dan 2,5 miljoen euro. Anonieme geldgevers moeten het grote gat bij de VVD dichten. Ze helpen dure initiatieven financieren als verkiezingssamenkomsten, tv-spots en promotieteams.

In 2010, het laatste verkiezingsjaar, haalden vier aan de VVD gelieerde stichtingen meer dan 8 ton op voor de verkiezingscampagne van Mark Rutte. Dat was eenderde van de 2,5 miljoen euro aan kosten.

Met de vele donaties van anonieme geldgevers heeft de VVD een positie verworven die vergelijkbaar is met die van de christen-democratie op het toppunt van haar macht, zo’n dertig jaar geleden. Net als bij het CDA destijds zijn de bedragen hoog, en is de transparantie gebrekkig. De VVD-stichtingen hoeven namelijk geen verantwoording af te leggen over de identiteit van de gevers.

Dat hoeft evenmin als het voorstel voor een wet over partijfinanciering, dat grotere transparantie beoogt, eindelijk door de Eerste Kamer is.

Verreweg het meeste geld wordt geworven door de Stichting Vrienden van de VVD. In 2010 was dat 465.000 euro. Anno 2012 hoopt men daar op eenzelfde bedrag, zegt bestuurslid en oud-minister Frank de Grave. „We willen daar zo open mogelijk over zijn”, zegt De Grave. „We willen in elk geval geen toestanden zoals destijds rond Pim Fortuyn. Daarom zoeken we het bij onze fondsenwerving in de breedte – relatief veel kleine geldbedragen van veel contribuanten – en niet in de hoogte.”

Samen met vastgoedmagnaat Cor van Zadelhoff houdt De Grave zogeheten beggars banquets. Daarbij schuiven ondernemers en andere gasten tegen betaling aan om met een minister, staatssecretaris of premier een vorkje te prikken. Ook gaan er bedelbrieven naar VVD-leden en sympathisanten het land in. „Daarin schrijven we”, vertelt De Grave, „dat het wat sneu zou zijn als Mark Rutte na twee jaar alweer uit het Torentje zou moeten vertrekken, waar hij na honderd jaar liberale politiek net ingetrokken is. Ook vinden we dat we iets tegenover de SP moeten stellen. Die gaat immers met een goedgevulde oorlogskas de verkiezingsstrijd in.”

Ook partijen die minder afhankelijk zijn van externe bijdragen, kampen met dilemma’s op het gebied van campagnefinanciering. Neem de SP. Aanvankelijk leek het erop dat de partij door de hoge afdrachtregeling zoveel in kas had dat ze andere partijen zou kunnen verpletteren. „De SP kan in de laatste week voor de verkiezingen alle tv-zendtijd opkopen, en nog geld overhouden ook”, verzuchtte onlangs een VVD-fondsenwerver die anoniem wil blijven. De inventarisatie van geplande verkiezingsuitgaven door deze krant nuanceert die veronderstelde dominantie van de SP. De deelnemende partijen voorzien uitgaven van zo’n 10 miljoen euro, en het is de PvdA die op korte termijn het meeste geld kan vrijmaken: 1,9 miljoen euro. De SP heeft 1,6 miljoen beschikbaar.

De SP overweegt inmiddels een aanvullende wervingsactie onder haar leden, iets wat in 2010 niet is gebeurd, vertelt penningmeester Rosita van Gijlswijk. „Het lastige daarbij is wel dat we relatief kortgeleden nog met de pet zijn rondgegaan. Toen konden leden een aandeel nemen in ons nieuwe partijkantoor.”

De partij die het minst last lijkt te hebben van dit type dilemma’s is de PvdA. Met de geplande 1,9 miljoen euro geeft ze het meeste uit van alle partijen, een half miljoen meer dan in 2010. Een partijwoordvoerder verklaart het hoge budget uit enkele meevallers. Zo gaf de partij minder uit dan begroot aan de campagne voor de Provinciale Statenverkiezingen. Daarnaast is de begrotingscyclus aangepast aan de politieke cyclus. „We zijn van vier naar drie jaar gegaan”, zegt een woordvoerder. „Daardoor kunnen we beter anticiperen op voortijdige verkiezingen.”

De PvdA onderscheidt zich in meer opzichten van andere partijen. De sociaal-democraten hebben de laatste jaren het nodige gedaan om zicht te bieden op de origine van donaties. Zo vermelden de jaarverslagen de herkomst van donaties hoger dan 500 euro. Ter vergelijking: het wetsvoorstel dat de transparantie van de partijfinanciering moet vergroten, hanteert een drempel van 4.500 euro.

Op de lijst van geldgevers prijken vooral veel namen van PvdA-bestuurders en politici. Zo blijkt Diederik Samsom, de huidige partijleider, in 2010 1.000 euro te hebben gegeven.

Lijsttrekker Samsom weet niet of hij opnieuw gaat doneren, maar hij acht de kans klein. „Anders wek ik misschien de indruk dat ik, net als in de VS gebeurt, mijn eigen verkiezingscampagne help financieren. Dat zou verkeerd zijn.”