De mooiste momenten van de Documenta

Met bijna tweehonderd kunstenaars die op ruim dertig locaties in het stadscentrum van Kassel hun werk tonen, is de dertiende Documenta groter dan ooit. Om alles te zien, heb je minstens vijf dagen nodig. Daarom hier een selectie van de mooiste bijdragen, volgens onze critici.

Nooit eerder voelde de Documenta zo verbonden met de locaties in Kassel, zo geworteld in de stad waarvoor zij gemaakt is, als tijdens deze dertiende editie. Directeur Carolyn Christov-Bakargiev koos voor plekken met een beladen geschiedenis, zoals het Hauptbahnhof waar in de Tweede Wereldoorlog duizenden Joden werden weggevoerd van perron 13, en het Hugenottenhaus, dat in de oorlog hevig beschadigd raakte door bombardementen. Dit is een Documenta vol herinneringen, vol verhalen die geen bezoeker onaangeraakt zullen laten. Deze tentoonstelling is er een die onder je huid kruipt.

Die beroering vindt op Documenta 13 opvallend vaak plaats door middel van geluid. In het Haubtbahnhof zijn het stemmen die via een koptelefoon je hoofd binnendringen, alsof je deelgenoot gemaakt wordt van andermans gedachten. Voor hun Alter Bahnhof Video Walk stuurt het Canadese duo Janet Cardiff & George Bures Miller (1957/1960) je een klein half uur met een iPod op pad door het stationsgebouw. Op het schermpje trekken beelden voorbij die je ook in het echt om je heen ziet: vertrekkende treinen, mensen met rolkoffers, een terras waar koffie wordt gedronken. Het is haast alsof je de scènes zelf live aan het filmen bent, zo naadloos vallen de omgeving en de wereld op de iPod samen. Maar dan, opeens, treedt er pure magie op. Kijkend naar de video zie je een ballerina voor je uit dansen, terwijl er in je linkeroor een tuba klinkt. Je kijkt om, maar ziet alleen een lege stationshal. Langzaam vervaagt de grens tussen de echte en de gefilmde wereld. Die skateboarder, zag ik die nu echt? En die blaffende hond, bestaat die alleen in mijn hoofd? Cardiff en Bures Miller slagen er met dit zinsbegoochelende werk in je blik werkelijk te ontregelen. Van een alledaags station maken ze een magisch theater, waar geesten uit het verleden rondwaren en onwetende voorbijgangers de hoofdrollen spelen.

Het Hugenotenhuis, gebouwd in 1826, is een voormalig hotel dat sinds de jaren zeventig leeg heeft gestaan en sindsdien behoorlijk is uitgewoond door krakers. Nu vormt het dankzij de Amerikaanse kunstenaar Theaster Gates (Chicago, 1973) een van de hoogtepunten op de Documenta. In de aanloop naar de tentoonstelling betrok hij het pand met een stel vrienden, en knapte het kamer voor kamer op. Van het sloophout bouwde hij nieuwe boekenkasten, bedden en schommelbanken. Maar de ziel van het huis, de houten vloeren en het mooie retro behang liet hij intact. Ook plaatste hij videoschermen in de kamers, waarop muzikanten ballades voor het huis ten gehore brengen. Zo blies Gates met zijn 12 Ballads for the Huguenot House het pand nieuw leven in. Tijdens de openingsdagen waren de muzikanten ook zelf in het huis aanwezig. Dwalend door de gangen liep je opeens een klarinettist tegen het lijf. Of je nam plaats in een stoeltje in de woonkamer, waar een cellist, een drummer, een gitarist en een zanger voor jou alleen een bluesachtig nummer speelden. Kippenvel verzekerd.

In het aanpalende Grand City Hotel Hessenland zorgt Tino Sehgal (Londen, 1976) voor een onvergetelijke ervaring. Vanuit de pikdonkere Bodesaal van het hotel klinkt zacht geneurie. Eerst denk je nog dat het geluid afkomstig is uit luidsprekers. Maar terwijl je op de tast door de ruimte schuifelt, zo nu en dan botsend tegen andere bezoekers, hoor je dat het gezang echt is. En eenmaal aan het duister gewend zie je ze zitten, de zangers, geleund tegen de muren of op de traptreden, als schimmen uit een mooie droom. Sehgal is een kunstenaar die bekendstaat om zijn live performances met dansers. En ook voor de Documenta zal de Bodesaal honderd dagen lang door performers bevolkt worden. Maar Sehgal is ook een kunstenaar die van mysterie houdt. Hij weigert zijn werk te documenteren in boeken of folders. En wie in de Documenta-catalogus zoekt naar zijn bijdrage, volgens de index op pagina 438, stuit op een ontbrekende bladzijde. Waardoor je je weifelend begint af te vragen of het niet toch een hallucinatie was, daar in die donkere Kasselse balzaal.

    • Sandra Smallenburg