Oudere werknemer zit nu vast in gouden kooi

Het voorstel uit het Lenteakkoord voor een soepeler ontslagrecht stuit op kritiek. Het plan verandert de machtsverhouding binnen bedrijven, stellen zestien juristen. Toch moet er iets gebeuren, zegt het CPB.

Dreigt er massaal ontslag van ouderen, als de plannen uit het Lenteakkoord worden uitgevoerd? Daarvoor vrezen linkse partijen, de vakbonden en nu ook hoogleraren arbeidsrecht. Zestien van hen stuurden een bezorgde brief aan de Tweede Kamercommissie voor Sociale Zaken, die de Volkskrant vanochtend publiceerde.

Volgens de hoogleraren is de Nederlandse economie niet geholpen met de vermindering van de ontslagbescherming die de vijf partijen in het Lenteakkoord afspraken. De werkloosheid is in landen met minder bescherming niet lager, schrijven zij. Bovendien zal de rechtspositie van de werknemer „ernstig verslechteren”. Dat verandert de machtsverhoudingen in bedrijven.

De kritiek op de hervorming van het ontslagrecht die VVD, CDA, D66, GroenLinks en ChristenUnie afspraken, groeit. Oudere werknemers die lang bij hetzelfde bedrijf werken, hebben nu recht op hoge ontslagvergoedingen als ze via de kantonrechter worden ontslagen. Het Lenteakkoord verlaagt vooral de vergoeding voor dat soort werknemers.

Vanaf 2014 zou de gouden handdruk maximaal een kwart maandsalaris per dienstjaar moeten bedragen. Meer dan een half jaarsalaris mag de totale vergoeding niet zijn. Nu is die gouden handdruk gemiddeld één maandsalaris per dienstjaar, afhankelijk van de leeftijd van de werknemer. Bovendien is er geen maximum. Werkgevers gaan daarnaast vanaf 2014 meebetalen aan de WW-uitkering van zowel vaste als flexibele krachten die ze ontslaan.

Demissionair minister Henk Kamp (VVD, Sociale Zaken) werkt het voorstel uit. Zijn uitwerking zou vorige week door de ministerraad geaccordeerd worden, maar dat werd op het laatste moment uitgesteld.

Critici van het plan waarschuwen voor een ontslaggolf onder oudere werknemers. Andries de Grip, hoogleraar economie aan de Universiteit Maastricht: „Het grote risico is dat met name ouderen uitstromen, want hun loon ligt vaak hoger dan hun productiviteit.” Juist ouderen hebben weinig kans op een nieuwe baan, blijkt uit onderzoek. Als dan ook nog de pensioenleeftijd wordt verhoogd, dan dreigen zij na een periode van WW in de bijstand te belanden.

Toch pleiten economen én juristen al heel lang voor een hervorming van het ontslagrecht. Juristen vinden dat de procedure eenvoudiger moet. Nu kunnen werkgevers kiezen uit twee routes: ontslag aanvragen bij uitkeringsinstantie UWV of bij de kantonrechter. De procedure bij het UWV duurt langer, en werknemers krijgen geen vergoeding. De kantonrechter ontslaat sneller, maar kent in de regel wel een vergoeding toe. „Dat verschil is niet te rechtvaardigen”, schrijven de hoogleraren. Zij pleiten voor het UWV. Het Lenteakkoord wil juist alleen via de rechter.

Economen pleiten om een andere reden voor een hervorming van het ontslagrecht. Het huidige recht zorgt voor een tweedeling op de arbeidsmarkt en voor een gouden kooi voor wie lang bij hetzelfde bedrijf werkt. Nederland kent een groot verschil in ontslagbescherming voor werknemers met vaste en flexibele contracten. Vergeleken met de meeste Europese landen zijn Nederlandse flexwerkers weinig beschermd en vaste werknemers juist veel, blijkt uit cijfers van de OESO. Dat zorgde de afgelopen tien jaar bovendien voor een snelle groei van het aantal flexwerkers. Hoe hoger de bescherming van vast personeel, des te meer bedrijven flexwerkers inhuren, concludeerde bijvoorbeeld het Centraal Planbureau (CPB) eerder.

Bas ter Weel, hoofd van de sector arbeidsmarkt bij het CPB, denkt dat een vermindering van de ontslagbescherming voor Nederland per saldo positief uitpakt. „De bescherming is in Nederland vrij hoog, internationaal vergeleken.”

Minder ontslagbescherming leidt niet tot lagere werkloosheid, blijkt uit dezelfde internationale vergelijkingen. Wel zorgt het voor een betere werking van de arbeidsmarkt, volgens Ter Weel. Mensen roesten minder snel vast in hun baan. Ter Weel: „Oudere werknemers hebben nu geen enkele prikkel om van baan te veranderen. Daardoor zitten ouderen in Nederland vaak in banen of beroepen die uitsterven of waar de werkgelegenheid onder druk staat. Hun technologische kennis is vaak verouderd. Dat verschijnsel begint al bij vroege vijftigers.” Het ontslagrecht zet een premie op blijven zitten waar je zit. Waarom zou een veertiger, die al twintig jaar bij hetzelfde bedrijf werkt, van baan veranderen, als daardoor de vergoeding daalt van ruim twintig maandsalarissen naar een paar maandsalarissen.

Dreigt er dan geen ontslaggolf? Ter Weel: „Dat zou kunnen, maar ouderen hebben veel waarde voor bedrijven. Juist omdat ze ergens lang werken. Ouderen zijn niet opeens niet meer nuttig. Als dat wel zo was zouden bedrijven die mensen nu ook niet in dienst houden.”