Een schimmenrijk diep in de jungle

Historias que so existem quando lembradas. Regie: Julia Murat. Met: Lisa Fávero, Sonia Guedes, Ricardo Merkin. In: 6 bioscopen.

Onmogelijke titel natuurlijk, voor dit betoverende speelfilmdebuut van de Braziliaanse filmmaakster Julia Murat (1979). Het betekent zoiets als „verhalen die pas bestaan als ze herinnerd worden”. Heel toepasselijk, want Murat is zo iemand die met haar camera op zoek gaat naar verhalen om te herinneren. Ze kan zo lang en zo goed naar iets kijken dat die verhalen zich als vanzelf voor haar oog ontvouwen. Wat dat betreft lijkt ze wel een beetje op de jonge fotografe Rita die de hoofdrol speelt in Historias que so existem quando lembradas, die nu na een zegetocht langs internationale festivals als een van de laatste door het EYE Instituut gedistribueerde titels de Nederlandse filmtheaters bereikt.

Historias gaat over tijd en herinneringen. En de rol die foto’s en filmbeelden daarin kunnen spelen. En het is een film die je je, als je eraan terugdenkt, herinnert alsof je hem zelf beleefd hebt. Of gedroomd. Piekfijn debuut dus. Intrigerend en ontroerend.

Het begint allemaal zo simpel. Rita arriveert in het fictieve spookstadje Jotuomba in de Braziliaanse Paraíba-vallei, ooit welvarend door een kortstondige koffiehausse. Nu leeft er alleen nog een handjevol oudere mensen. Zoals de hoogbejaarde Madalena die elke dag bij het krieken van de dag opstaat om brood te bakken, dat ze vervolgens in de winkel van Antonio verkoopt, helemaal aan het andere einde van het spoor waarover geen trein ooit meer rijdt. Elke ochtend hetzelfde ritueel. Dezelfde wandeling. Hetzelfde gesprekje bij de koffie. Met fijnzinnige precisie zet Murat haar toon: bedachtzaam, maar bepaald niet gespeend van spot.

Dat alles wordt doorbroken als Rita arriveert met haar zelfgemaakte pinhole-camera’s. Een meisje uit een andere realiteit, maar vastbesloten om in Jotuomba te blijven. Voor een tijdje. En de bewoners te fotograferen. Dat Murat ervoor kiest om Rita te wapenen met pinhole-camera’s in plaats van iets moderns digitaals is veelzeggend. Een pinhole-camera is een camera zonder lens, een erfgenaam van de zogenaamde camera obscura, waarin het licht door een klein gaatje op de film valt. Je kunt hem dus makkelijk zelf maken. Kenmerkend is de lange belichtingstijd die nodig is. En het feit dat de beelden een oneindige scherptediepte hebben: het beeld is overal even (on)scherp.

Het zijn beelden met een spookachtige kwaliteit, alsof deze Rita inderdaad door maar heel veel tijd door te brengen met de mensen die ze fotografeert hun ziel of hun geest heeft weten te vangen. Of heeft weten bloot te leggen dat ze in feite allemaal al lang dood zijn. En dat afgelegen plekje in de jungle een soort schimmenrijk is.

Er is namelijk iets vreemds met de dood aan de hand, daar in Jotuomba. Niemand sterft. De poorten naar het kerkhof zijn altijd gesloten. Het lijkt alsof deze ingeslapen gemeenschap wacht tot indringer Rita de natuurlijk orde zowel komt verstoren als herstellen. Pas als zij bij hun gemeenschappelijke maaltijden aanschuift, komen de raderen van de tijd weer op gang. Alsof ze op haar hebben zitten wachten. Zonder het te weten.

Heel lichtjes wordt de film op zulke momenten mythisch of magisch-realistisch van toon. Maar ook dat zijn alleen maar echo’s of schaduwen van verhalen die elders groot en betekenisvol zouden lijken.

Er is het brood: net zo symbolisch als je het zelf wilt zien. Er is een stapel brieven die Madalena elke avond aan haar overleden echtgenoot schrijft. Er zijn de foto’s die Rita met gestolen licht van de dorpelingen van Jotuomba maakt. En er is in elk huis wel een kamer vol geheimen.

Julia Murat is de dochter van de zeer links geëngageerde journaliste en filmster Lúcia Murat, voor wie ze ook enkele films monteerde. Lúcia werd op het hoogtepunt van de Braziliaanse dictatuur in de jaren zeventig regelmatig opgepakt, gevangengezet en zelfs gemarteld; ervaringen die in elk van haar films een rol spelen.

Met die wetenschap in het achterhoofd krijgen de kleine meditaties over tijd, herinneringen, zwijgen, dood en isolement in de film van haar dochter Julia opeens ook een nog veel grotere betekenis.