Wie op zoek gaat naar echtheid komt bedrogen uit

Iedereen wil echt zijn, puur zijn – authentiek.Dat is onmogelijk, want ieder mens speelt verschillende rollen. Wie die allemaal op Facebook zet, profileert zichzelf op verwarrende wijze. ‘Hoe harder je probeert echt te zijn, hoe nepper je bent.’

Foto Tom Janssen

Authenticiteit, dat is: verlangen naar echtheid. De ‘pure’ beleving is in verval geraakt. Wanhopig proberen we die terug te krijgen.

Wie erop let, ziet het overal. Foto’s hebben hun waarde verloren. Vrijwel elk denkbaar apparaat bevat een camera, foto’s kosten niets. Daardoor zijn ze waardeloos geworden. Een kleurenfilter en polaroidrandje moeten foto’s de ‘echtheid’ van vroeger teruggeven.

Ook de manier waarop we muziek beluisteren, verraadt hunkering naar een authentieke ervaring. Met de komst van mp3-bestanden heeft muziek een deel van zijn waarde verloren. Niet dat we daardoor minder van muziek genieten, dat niet. Maar wie een album op zijn iPod heeft staan, bezit het niet ‘echt’. Vandaar dat de zolder van het ouderlijk huis wordt afgezocht naar een stoffige platenspeler. Op zoek naar ‘echtheid’. De verkoop van vinyl stijgt weer.

De drang naar authenticiteit gaat verder dan de producten die we kopen. Ook gedrag en identiteit moeten authenticiteit uitstralen. Clichés als ‘Wees gewoon jezelf’ en ‘Het beste uit jezelf halen’ maken duidelijk dat we ons vooral niet anders moeten voordoen dan we zijn.

Authenticiteit vraagt om een eenduidig karakter. Wie trouw blijft aan zichzelf zet geen maskers op. Maar dit is lastig. Iedereen speelt verschillende rollen in verschillende situaties en relaties. Op sociale media komen al die verschillende verbanden samen. Hier zit een spanningsveld. Enerzijds is er de hang naar authenticiteit, anderzijds de toegenomen transparantie van het sociale verkeer, die het lastig maakt meerdere rollen te spelen.

Sociale media verbinden iedereen met iedereen. Ze hebben alle podia samengevoegd waarop mensen zich tonen aan de wereld. Zoals Shakespeare zei: ‘All the world’s a stage’, en met Facebook hebben we daar een wereldpubliek bij gekregen. Daarentegen heeft de individualisering juist voor een tegengestelde beweging gezorgd. In plaats van vaste groepen hebben we veel losse contacten. Zo wisselen we voortdurend tussen verschillende podia, en staan tegelijk op één podium waarop iedereen ons bekijkt.

Neem als voorbeeld iemand die na zijn middelbare school filosofie gaat studeren. Bij zijn voetbalclub blijft hij zijn oude, lompe identiteit aanhouden: Hans Teeuwen nadoen in de kleedkamer, dat werk. Intussen ontwikkelt hij zich onder zijn studiegenoten als een ware Hegel-liefhebbende intellectueel. Op Facebook gaan deze twee identiteiten botsen. Bij een van deze groepen zal hij als niet-authentiek worden gezien.

Recentelijk wees filosoof Maarten Doorman, in zijn boek Rousseau en ik, op de paradox van authenticiteit. Het nastreven van ‘echt zijn’ maakt dat het resultaat dat juist niet is. Hoe harder je probeert echt te zijn, hoe nepper je bent. Door het belang dat aan authenticiteit wordt gehecht, ontstaat een gespeelde echtheid. Als voorbeeld geeft Doorman de mediatraining waaraan politici veelvuldig deelnemen. Een cursus om te spelen dat je jezelf bent – paradoxaler kan het bijna niet.

Ook dat retro-kleurenfilter maakt een digitale foto er niet echter op. Het zorgt er alleen voor dat menig Facebookprofiel er uitziet als het oude fotoalbum van onze ouders. De kitscherigheid is haast aandoenlijk. De platenspeler wordt opzichtig opgesteld in de huiskamer. Maar uiteindelijk luisteren we toch het meest naar onze iPod, want dat is veel makkelijker.

Iemands ‘ware, authentieke identiteit’, als die al bestaat, is zeker niet terug te vinden op Facebook. Toch blijven we massaal ‘echtheidje’ spelen. Misschien is dat het enige oprecht authentieke aan ons. Juist het verlangen naar een pure beleving maakt iemand tot een ‘echt mens’.

Student Journalistiek en Nieuwe Media, Universiteit Leiden.