2052 ikken, gestapeld als borden

Xandra Schutte is hoofdredacteur van de Groene Amsterdammer.

Zij beveelt aan: Orlando. A Biography (1928) door Virginia Woolf.

„Ik las Orlando in mijn vormende jaren: toen ik een jaar of twintig was. Later heb ik er ook over geschreven. Ik werd vooral geraakt door de sterk relativerende blik op identiteit in deze roman. Want de hoofdpersoon, Orlando, begint als man, maar halverwege het boek wordt hij wakker als vrouw. Van My Lord wordt hij dan My Lady. En daar wordt geen enkel punt van gemaakt. Hij, eh, zij gaat er zelf ook laconiek mee om. Hooguit merkt ze dat haar ideeën over vrouwen wel veranderen nu ze er zelf een is. Eerst prijst ze zelfs het feit dat ze vrouw is geworden, maar dat neemt ze direct terug. Want dat is al even rampspoedig als er prat op gaan dat je man bent, of wat dan ook.

„Toen ik het las, was die beweging juist in volle gang: homo’s, vrouwen, zwarten – allemaal moesten ze trots zijn op hun identiteit. Orlando’s verhaal is dan heel verfrissend.

„Die geslachtsverandering wordt in het verhaal niet psychologiserend voorbereid. Hooguit worden in het begin Orlando’s benen beschreven als zeer elegant. Maar goed, hij heeft dan ook een maillot en pofbroek aan.

„En dat is meteen de tweede satire op identiteit, want Orlando leeft honderden jaren lang. Hij begint in de 16de eeuw maar hij wordt nooit ouder. Ergens in de 18de eeuw wordt hij vrouw. En wat is dan in al die jaren de ‘Ware Ik’ van Orlando? Die is er niet. Volgens Woolf zijn we allemaal opgebouwd uit een grote hoeveelheid ikken: de een op de ander gestapeld, als de borden van een kelner.

„Ik citeer de vertaling van Gerardine Franken: ‘Als er (naar schatting) zesenzeventig verschillende tijden tegelijk in ons brein tiktakken, lieve help nog aan toe – hoeveel verschillende personen moeten er dan wel niet te eniger tijd in grotere of kleinere getalen domicilie hebben gekozen in onze geest?’ Zelf denkt Woolf: 2052 ikken.

„En het allermooiste is: het hele boek is ook een liefdesbrief van Woolf aan haar grote liefde Vita Sackville West. Orlando is op haar gemodelleerd. Sackville West vond het geweldig, al zei ze wel dat ze daardoor een nieuw niveau van narcisme bereikte. Want zij werd zelf weer verliefd op Orlando.”

    • Hendrik Spiering