Europa moet zich beschaafd leren gedragen

Martha C. Nussbaum The New Religious Intolerance. Harvard University Press, 285 blz. Euro 24,30.

‘We leven in een waarlijk gevaarlijke tijd’ verzucht de beroemde Amerikaanse filosofe Martha C. Nussbaum in haar jongste, dit voorjaar in de Verenigde Staten verschenen boek over opkomende religieuze onverdraagzaamheid in de wereld. Radicalisering van de politieke islam en oplaaiend moslimterrorisme (9/11, Londen, Madrid) bieden genoeg aanleiding voor zo’n onheilspellende conclusie. Zou je denken.

Het is niet waar Nussbaum het over wil hebben. Natuurlijk, terreurdaden zijn verschrikkelijk en moeten worden bestreden, de daders opgepakt. Maar wat Nussbaum drijft in haar morele engagement, is de collectief ingebeelde en in het politieke debat gecultiveerde angst voor ‘de’ moslims en andere (gelovige) minderheden. Voor de bange massa van doorgaans blanke mannen en vrouwen heeft Nussbaum een scherpe terechtwijzing: leert u zich alstublieft een beetje beschaafd te gedragen!

Nussbaums pleidooi voor fatsoenlijk burgerschap, met begrip én inschikkelijkheid jegens de andersdenkende, loopt als een rode draad door de vele boeken die ze de afgelopen jaren heeft gepubliceerd.

Ook in The New Religious Intolerance is dat het centrale thema. Nussbaum steekt haar misprijzen over met name het Europese debat niet onder stoelen of banken, dat wordt gedomineerd door boerkaverboden, het blokkeren van de bouw van minaretten (in Zwitserland) en het aan banden leggen van rituele slacht van dieren (waarover in Nederland net een compromis is gesloten met joodse en islamitische gemeenschappen). Juist dat populisme (Hoeveel vrouwen in Europa dragen de gezichtsbedekkende boerka nu eigenlijk? Waarom mag een dichte capuchon met een sjaal voor het gezicht en een zonnebril op wel op de skipiste?) weerspiegelt groeiende religieuze intolerantie in Europa.

„In Europa steken nationalistische reflexen weer de kop op”, zei ze vorig jaar in een gesprek met deze krant. Door te sleutelen aan grondwettelijke vrijheden, of vrijheden die eigenlijk grondwettelijk verankerd zouden moeten zijn zoals in de VS, heeft Europa zich op een bedenkelijk pad begeven, schrijft ze nu. „Europa heeft dringend behoefte aan een grondig debat over gelijkheid en de vraag wat gelijkwaardigheid ten aanzien van burgers inhoudt op het terrein van godsdienst”.

Nussbaum reproduceert krantenknipsels, ze weerlegt alle argumenten die voor een boerkaverbod worden aangevoerd, ze trekt parallellen met de jodenhaat, ze doceert over de moraalfilosofische grondslagen van de Amerikaanse grondwet, ze recenseert kinderboeken en ze gaat uitgebreid in op de hoog opgelaaide discussie over de bouw van een moskee in de buurt van ‘Ground Zero’ in New York.

Conclusie: veel ‘gewone’ New Yorkers gedragen zich fatsoenlijker dan menig populistisch politicus in Europa.

    • Wim Brummelman