de opstand van ongeletterden

De anekdote gaat als volgt: ergens op het afgelegen platteland van Zuid-Pakistan vochten twee koppige landheren een vete uit die al generatieslang voortwoekerde. Net als hun voorouders roofden ze elkaars landarbeiders, vernielden ze elkaars oogsten en stookten ze gewapende bendes tegen elkaar op.

Toen kreeg de één een geniale ingeving waarmee eens en voor altijd een eind kwam aan de ruzie. Hij liet een schooltje bouwen op het grondgebied van de ander.

De ander raakte in grote paniek. Hij besefte: mijn dagen als landheer zijn geteld. Als de kinderen van mijn landarbeiders leren schrijven en rekenen, ben ik ze binnen de kortste keren kwijt als onmondig en goedkoop werkvolk. Daarom begaf hij zich terstond naar de hofstede van zijn vijand, en stelde een bestand voor. Geen strijd meer en geen scholen. Daar dronken ze op.

Moraal: onderwijs is een dodelijk wapen tegen feodalisme, tegen nepotisme, tegen politieke onderdrukking in het algemeen. Dat geldt niet alleen voor Pakistan. Repressieve regimes in het Midden-Oosten bijvoorbeeld zijn gebaat bij strak van bovenaf geregisseerd onderwijs dat de burgers misschien nog wel leert rekenen, maar niet nadenken. Het manipulatieve karakter van het onderwijs, áls er scholen zijn, frustreert de opstanden in de Arabische wereld. Wie dictatoriale regimes wil verslaan, moet soms geweld gebruiken, maar in elk geval mondige leiders hebben die weerklank vinden bij een zelfstandig denkende massa. De ‘Arabische Lente’ voldoet niet aan die voorwaarden, en verdient daarom die naam ook niet.

De twee jaar geleden overleden Egyptische taalwetenschapper en korangeleerde Nasr Abu Zayd legde in november 2009 in deze krant uit dat er een groot verschil is tussen „onderwijs dat je leert denken en onderwijs dat je leert wat je moet denken”. Dat laatste is een fundamenteel probleem voor de hele Arabische wereld, zei hij.

En elders dus ook. Gewapende interventies in Libië, Irak en Afghanistan hebben de afgelopen jaren geen echte lente gebracht. Misschien moeten we onderwijzers sturen.